« Ìàéÿ »

Òîì 3: « Öâ¸ðäûÿ ðýê³, ìàðìóðîâû âåöåð »

Ãëàâà 03

У кабінеце Эндзі Джэйн заспела, акрамя яго самога, двух жанчын нявызначанага ўзросту. Так з ходу яна дала б ім гадоў трыццаць, трыццаць два, але прыгледзеўшыся, яна ў гэтым усумнілася. Нешта няўлоўна сведчыла аб тым, што яны значна старэйшыя.

- Лін, Калі. - Прадставіў іх Эндзі.

- Джэйн, - працягнула яна адразу абедзве свае рукі абедзвюм жанчынам. - Эндзі, я размаўляла сёння з Лобсангам - наконт маркераў старэння - таўшчыня скуры, мінералы ў валасах, ДНК і таму падобнае - гэта чартоўскі цікава!

- Цікавей за фізіку? - усміхнуўся ён.

- Ну… не меней цікава, ва ўсякім разе. А колькі наогул прыкмет старэння?

- Тысячы, - паківала галавой Калі. - Іх не пералічыць. Павышэнне колькасці гомацыстэіну; памяншэнне вілачкавай залозы - а ўслед за гэтым памяншэнне выпрацоўкі тымуліна - гармона, які ўдзельнічае ў вытворчасці Т-лімфацытаў; нарастальны дэфіцыт вітаміна В12; павелічэнне канцэнтрацыі свабодных радыкалаў… я магу пералічваць да вечара!

- Пра радыкалы я нешта чула, але баюся, што мае спазнанні аб іх на ўзроўні бабулек на лаўках, - са шкадаваннем вымавіла Джэйн.

- Мітахондрыі спальваюць…

- Ізноў мітахондрыі! - выклікнула Джэйн. - Я ужо іх люблю:)

- … так, ізноў:) Мітахондрыі спальваюць кісларод, які мы ўдыхаем, і назапашваюць энергію, але гэтаму ёсць свой кошт - згаранне кіслароду дае пабочныя прадукты - гэтыя самыя свабодныя радыкалы кіслароду, інакш кажучы - пераксіды. Гэтыя пераксіды, нібы гіены, носяцца па нашым целе, атакуюць клеткі, згортваючы іх бялкі, пранікаюць у мембраны, парушаюць генетычны код клетак і гэтак далей.

- Я пакуль дрэнна ўяўляю, што яны з сябе прадстаўляюць, гэтыя гіены. - Пажалілася Джэйн. - Мне б гэта як-небудзь рукамі памацаць, як фізіку. А наогул гіены мне падабаюцца!

Джэйн успомніла, як аднойчы ў заапарку яна падышла да клеткі з гіенай і была здзіўленая - гэтая морда актыўна хадзіла па клетцы і кожны раз, падыходзячы да бар'ера, спрабавала яго зубамі на трываласць. Яе ўразіла такая нястомная воля да свабоды. Калі калі-небудзь з клеткай хоць на хвіліну будзе нешта не так, гіена гэтым скарыстаецца.

- Ну гэта нескладана. Свабодныя радыкалы - гэта самыя звычайныя малекулы, але без электрона, вось яны і гойсаюць у пошуках - у каго б гэты электрон адабраць.

- О, гэта мне ўжо зразумела, - узрадавалася Джэйн. - І што, ніяк з імі змагацца немагчыма?

- Чаму немагчыма, - здзівілася Калі. - Магчыма, вядома. Для гэтага наш арганізм вырабляе антыаксіданты. Яны аддаюць свабодны электрон, але самі пры гэтым свабоднымі радыкаламі не становяцца. Наш арганізм можа ўсё. Тэарэтычна, вядома. Напрыклад, ён можа вырабляць розныя антыаксіданты, якія разам даюць сінэргетычны эфект… гэта зразумела?

- Так, у фізіцы паняцце "сінэргія" таксама ўжываецца - гэта калі сукупны эфект ад сумеснай працы большы, чым сума эфектаў ад кожнага асобнага ўдзельніка. Значыць, наш арганізм можна падапхнуць да выпрацоўкі антыаксідантаў?

- Можна. Можна гэта рабіць лекамі, з вельмі, праўда, сумніўным рэзультатам, напрыклад паглынаць вітамін Е, бэта-каратын, цынк, селен, магній. А можна дамагацца універсальнага рэзультату з дапамогай упэўненасці і АзУ. Дакладней, упэўненасць і АзУ абуджаюць тыя імунныя сістэмы, якія і прыводзяць да нармалізацыі вытворчасці антыаксідантаў. Напрыклад мы ведаем, што з дапамогай АзУ-нападаў узмацняецца актыўнасць фермента супераксіддісмутазы!

Джэйн пашкадавала, што не здольная раздзяліць энтузіязм Калі, голас якой ледзь не зазвінеў ад эмоцый. Тая, зразумеўшы, што гэтая дзіўная назва мала што казала яе слухачцы, усміхнулася і растлумачыла:

- Лічыцца, што актыўнасць супераксіддзісмутазы наогул не паддаецца рэгуляванню, паколькі запраграмаваная генетычна. Мы адкрылі, што гэта не так - АзУ умешваюцца ў гэты нібы цвёрда запраграмаваны механізм і рэгулююць яго ў жаданым кірунку, што адразу вырашае праблемы нейтралізацыі свабодных радыкалаў адсоткаў так на 70-80. Мы мала што ведаем менавіта аб гэтым, занадта мала, - уздыхнула Калі, - у той час як гэта вельмі важны фактар, паколькі калі чалавек проста жыве як звычайна, не ўжываючы нашы метады, то ўжо к пяцідзесяці гадам каля трыццаці адсоткаў! - тут Калі падняла ўказальны палец, нібы пагражаючы камусьці, - усяго бялкі  ў складзе яго клетак ператвараюцца з-за нападаў вольных радыкалаў у бескарыснае халусце, у паламаныя жалязякі. Гінуць не толькі бялкі, але і тлушчы, якіх вельмі шмат у мембранах клетак, у крыві. Так што зразумелая велізарная важнасць своечасовага адлоўлівання і нейтралізацыі радыкалаў. Гэта вялікая тэма…

- Тут галоўнае - не закапацца ў прыватнасцях, - уставіў слова Эндзі. - Мы даследуем гэтыя пытанні даволі дбайна, але не забываем, што першасная не хімія, першасныя ўспрыманні.

Калі і Лін кіўнулі.

- Нам вельмі цікава глядзець - як менавіта працякаюць хімічныя працэсы ў арганізме пры старэнні, пры перажыванні АзУ і негатыўных эмоцый, але мы ні на хвіліну не павінны забываць, што старэнне - гэта комплексны працэс, які з'яўляецца следствам чаго? - звярнуўся ён да Джэйн.

- Грэбавання АзУ, судзячы па тым, што я тут пачула?

- Дакладна, але і гэта яшчэ не поўная карціна. І гэта яшчэ не поўная карціна…, - паўтарыў Эндзі і нечакана задумаўся, уткнуўшыся падбародкам у сваю далонь.

Наступіла цішыня, якую ніхто не хацеў перарываць. Цэлую хвіліну нічога не здаралася, і Джэйн адчувала нейкую радасць сумеснай творчасці -  толькі ад таго, што яна прысутнічала пры творчым працэсе і не перашкаджала яму. Нарэшце Эндзі падняў галаву.

- Поўная карціна…, - нібы ўспамінаючы, на чым ён спыніўся, павольна вымавіў ён, - складаецца ў тым, што старэнне пачынаецца тады, калі істота пачынае адыходзіць ад вектару эвалюцыйнага развіцця. Мы, сучасныя людзі, - няскончаная з'ява. Мы знаходзімся ў той жа бруі эвалюцыі, у якой знаходзіліся ўсе істоты і да нас. І можна жыць, накіроўваючыся наперад, а можна раскірачыцца папярок, і тады ўяўны струмень эвалюцыі знясе цябе, зламае, састарыць і заб'е.

- Гэты струмень… ты лічыш, што ён існуе… фізічна? - пацікавілася Джэйн.

- Не, фізічна… не, вядома, гэта вобраз - проста зручны вобраз. - Задуменна адказаў Эндзі.

- Але ж, наколькі мне вядома, старэнне пачынаецца, фактычна, з дзяцінства, - няўпэўнена запярэчыла Джэйн. - Так ці не? - звярнулася яна да Калі.

Тая кіўнула.

- Дакладна. З ранняга дзяцінства пачынаюцца працэсы, якія ў юнацкасці становяцца прыкметнымі, у сярэднім узросце - істотнымі, і пасля сарака - дамінуючымі. Халестэрын пачынае адкладацца ў сасудах, што прыводзіць да паслаблення кровазабеспячэння клетак і органаў - яны недаатрымліваюць пажыўныя рэчывы і дрэнна выводзяцца шлакі. Печань усё горш і горш чысціць кроў ад таксінаў, якія раствараюцца вадой, што прыводзіць да гэтакіх старэчых пігментных плям на скуры, заўважала, мусіць. Ныркі ўсё горш фільтруюць кроў, і ў крыві назапашваецца мачавая кіслата, рэшткавы азот і іншыя метабаліты, што прыводзіць да тармажэння абменных працэсаў, прыгнятае так званае клеткавае дыханне. Але ж і нервовая сістэма вельмі адчувальная да назапашвання шлакаў у арганізме, бо ёй таксама трэба бесперабойнае сілкаванне кіслародам, глюкозай, кальцыем і іншымі пажыўнымі рэчывамі. Усё дакладна - усё гэта пачынаецца яшчэ з дзяцінства. Нярэдка кажуць, што старэнне пачынаецца адразу пасля нараджэння. Але не заўважаюць адзін момант. Негатыўныя эмоцыі (НЭ) людзі таксама пачынаюць адчуваць з нараджэння! І калі дарослыя лічаць дзяцінства гэтакім ружовым і бясхмарным, то гэта толькі таму, што яны ўжо цалкам на ўсё забыліся. Дзеці адчуваюць вельмі шмат наймацнейшых НЭ! Проста яны адыходлівыя, яшчэ адносна слабая прывычка заліпаць у іх, але негатыўны фон вельмі хутка пакрывае ўсё жыццё, чалавек з ім зміраецца, зрастаецца, прывыкае. Звярні ўвагу - ты ж бачыла непальскіх дзетак? І дарослых.

- Ну, так, асабліва ўзірацца не было часу, але ў Катманду я правяла паўдня, і ўвогуле так, паглядзела. І яшчэ пакуль ехалі, спыняліся абедаць, дык мяне адразу абляпілі мясцовыя пупсы.

- Ты звярнула ўвагу на тое - наколькі яны жыццярадасныя? Непасрэдныя? Яны не выціскаюць з сябе змрочнае "дабрыдзень", яны на самой справе табе радыя, яны гуллівыя, адкрытыя, прастадушныя. Яны адчуваюць вельмі мала НЭ у параўнанні з амерыканскімі або еўрапейскімі дзецьмі. І паглядзі на рэзультат - многія дарослыя непальцы выглядаюць вельмі молада!

- Так, я заўважыла. Вырашыла, што гэта следства здаровага ладу жыцця, Гімалаі тут, Эверест пад бокам…

- Так, здаровы лад жыцця, гэта, вядома, важна, і горы - гэта выдатна, але галоўная састаўляючая - прыкметная меншая доля НЭ, а не самі горы. - Падагульніла Калі. - Бо ў Пакістане, Іране і на Каўказе - таксама горы, прычым у Пакістане - тыя ж Гімалаі, так што справа не ў горах.

- Эндзі, дык што наконт эвалюцыі, - нагадала Джэйн.

- Я так думаю, што калі істота ідзе супраць струменя эвалюцыі, яна пачынае імкліва старэць. І гэта дае нам у рукі ўнікальную магчымасць - мы глядзім, ад чаго працэсы старэння максімальна запавольваюцца - і робім выснову аб тым - у якім кірунку рухаецца эвалюцыйны працэс. І я так думаю, што рухаючыся ў гэтым кірунку, мы натыкнемся на самае-самае цікавае, на самую насычаную адкрыццямі вобласць.

- А прычым тут геалогія? - успомніла Джэйн.

- Геалогія? - здзіўлена спытаў Эндзі.

- Так, Лобсанг і Сіта распавялі мне, што ў вас тут ёсць і геолагі, якія нейкім чынам таксама залучаныя ў даследаванне АзУ.

- Так, гэта ёсць, - пацвердзіў Эндзі. - Тут сувязь простая. Калі ты спараджаеш і адчуваеш упэўненасць-500…

- Сапраўды! - вырвалася ў Джэйн. - Мы як раз разгаварыліся пра ўпэўненасць, а потым я забылася вярнуцца да пытання аб геалогіі, тут за што ні вазьміся, так цікава, што цяжка прытрымлівацца адной тэмы!

- Так, тут цікава:), - пацвердзіў Эндзі. - Дык вось калі ўпэўненасць-500, ну або 120 або 300 або 1000 - не важна, калі яна доўга і трывала зацвердзілася, калі яна ўжо амаль што ўвесь час прысутнічае фонава, узнікае такое спецыфічнае адчуванне, як "цвёрдасць". Гэта няпроста растлумачыць, але нескладана адчуць - варта толькі патрэніравацца ў практыцы ўпэўненасці-500. Такія адчуванні, якія ўзнікаюць пры засяроджванні на азораных успрыманнях, мы завем "азоранымі фізічнымі адчуваннямі", АФА, або "фізічнымі перажываннямі", у процівагу "негатыўным фізічным адчуванням", НФА, такім як млявасць, апатыя, непрыемныя або хваравітыя адчуванні і г.д. Дык вось цвёрдасць узнікае звычайна спачатку дзесьці ў глыбіні жывата, потым паднімаецца ў грудзі, потым выходзіць за межы бачных меж фізічнага цела… так, уяві сабе, гэтыя адчуванні ЗА межамі цела, і гэта перажываецца ну вельмі дзіўна. Потым гэтая цвёрдасць набывае форму нейкага бясформеннага аб'ёму, які перасякаецца з целам, а затым паступова пачынае набываць больш выразную форму сферы. На гэтым эвалюцыя цвёрдасці не вычэрпваецца, і сферы становіцца тры - адна маленькая, нібы тэнісны мячык, дзесьці ў глыбіні грудзей, другая - сярэдняя, дыяметрам паўтара-два метра, і трэцяя - вялікая, а часам проста вельмі, неверагодна вялікая. Часам здаецца, што яна памерам з Зямлю. І геамедыцына ўзяла свой пачатак з таго назірання, што сапраўды такая ж цвёрдасць узнікае пры засяроджванні ўвагі на гары. Калі, устараняючы ўнутраны дыялог, засяродзіцца на гары, адчуваючы да яе сімпатыю, пачуццё прыгажосці, іншыя рэзаніруючыя АзУ, калі ўявіць, што яна - велізарная жывая істота, якая глядзіць на цябе ў адказ са здзіўленнем і сімпатыяй, то ўзнікае сапраўды такое ж адчуванне цвёрдасці. Такім чынам, цвёрдасць узнікае і пры засяроджванні на гары, і пры ўпэўненасці-500.

- Яшчэ яна ўзнікае пры культываванні адлучанасці, - дадала Калі.

- І што характэрна, - працягваў Эндзі, - фізіялагічныя працэсы, якія адбываюцца пры перажыванні цвёрдасці, цалкам ідэнтычныя незалежна ад таго - якім чынам гэтая цвёрдасць з'явілася. Значыць - сузіранне гары і сімпатыя да яе спыняе старэнне. Калі ты адчуваеш сімпатыю да жывёлы, напрыклад або расліны, цвёрдасць не ўзнікае. Засяроджванне на сімпатыі да Зямлі ў цэлым выклікае вельмі інтэнсіўную цвёрдасць. Часам нават здаецца, што жывот зараз разламаецца знутры. Усё гэта натхняе на вызначаныя гіпотэзы, якія праходзяць наступную праверку эксперыментамі.

- І вірусы таксама ўдзельнічаюць у эвалюцыйным працэсе чалавека? - успомніла Джэйн пра вірусы.

- Вірусы, суцэль магчыма, забяспечваюць тыя фізіялагічныя магчымасці, якія спадарожнічаюць эвалюцыйнаму працэсу. Яны - свайго роду ферменты, якія паскараюць і спрашчаюць ператварэнне чалавека разумнага ў наступную расу, у наступны крок па эвалюцыйных усходах.

- І ты, значыць, пакуль што не ведаеш нічога аб тым, што гэта за крок і куды, так? - кпліва паглядзела на яго Джэйн.

Эндзі маўчаў.

- Добра, - здалася Джэйн. - Я зразумела, што гэта сакрэт, і на самой справе выведваць яго не хачу.

Лін зрабіла рух і хацела было нешта сказаць, але перадумала.

- Не, мне вядома жудасна цікава, але гэта… ну сапраўды гэтак жа, як я не хачу спрабаваць употай прачытаць дзённік сімпотнага мне чалавека, які просіць гэтага не рабіць. - Растлумачыла Джэйн. - Я цікаўная, але не паталагічна. Спадзяюся, што калі-небудзь я даведаюся аб гэтым пабольш, а пакуль што мне і так шмат чаго ёсць пазнаваць.

- Можна сказаць так, - усё ж пачала казаць Лін. Голас у яе апынуўся нечакана нізкі, хлапечы. - У свой час бактэрыі далі магчымасць заваяваць прастору і час - жывёлы сталі рухацца, расліны сталі жыць вельмі і вельмі доўга ў параўнанні з першаснымі клеткамі і тымі ж жывёламі. Сімбіёз з вірусамі дае нам магчымасць зрабіць яшчэ адзін прынцыпова новы крок у засваенні прасторы і часу.

- Пакуль дастаткова, - умяшаўся Эндзі, спыніўшы Лін. - Пакуль гэтага хопіць.

Лін падахвоцілася праводзіць Джэйн да сцяны і паказаць ёй лазільныя маршруты. Па дарозе яны, вядома, зноў казалі аб вірусах. Выведваць сакрэты Джэйн не хацела, але хацела пазнаць аб гэтым наколькі можна больш.

- Ну што, пачынаем паляваць за гэтымі, пер… перас…, - пачала Джэйн, каб з чагосьці пачаць.

- Пераксідантамі? - падказала Лін.

- Сапраўды. буду зараз жэрці вітаміны:)

- І дарма. - Астудзіла яе Лін. - Няўжо ты думаеш, што калі даць чалавеку кастылі, то ён стане хутчэй і спрытней хадзіць і бегаць? Тут, у Гімалайскіх трэках, можна бачыць смешную карціну - турысты, усе як адзін, ходзяць па сцежцы з лыжнымі палачкамі. Гэтай традыцыі ўжо паўтары сотні гадоў, і, як і многія іншыя асвячоныя часам традыцыі, яна цалкам ідыёцкая. Калі ты паспрабуеш страціць раўнавагу і абаперціся на палку, то выявіш, што сілы мышцаў тваіх рук відавочна для гэтага недастаткова, асабліва калі ты знаходзішся ў той няёмкай паставе, у якой цябе застае нечаканая страта раўнавагі. Паміж тым, чалавек, які мае ў руках палкі, адчувае ілжывую ўпэўненасць у тым, што зараз ён у большай бяспецы, і не так уважліва ставіць ногі і, натуральна, падае значна часцей, калі б разлічваў толькі на свае ногі і рукі.

- Але на складаных участках…

- На складаных участках усё яшчэ горш - замест таго, каб дапамагаць сабе рукамі, хапаючыся або абапіраючыся на камяні, турыст вымушаны махаць сваімі бессэнсоўнымі палкамі, і ў выніку ён ставіць сябе ў сапраўды складаныя ўмовы. Так і тут. Вядома, калі ты вырашыла стаць інвалідам - пі вітаміны і іншыя прэпараты, каб яны ганяліся за пераксідами. Але нашы вопыты паказваюць цалкам вызначана і без усякіх сумненняў - уласная радасная фізічная актыўнасць намнога эфектыўней, бо арганізм сам вучыцца выводзіць лішняе смецце з арганізма. Так што плюнь на вітаміны. Проста ясі, што захочацца - цела само вырашыць што яму неабходна, яно - наша цела - надзвычай разумнае, калі яго не затупляць і не забіваць навязанымі зверху дыетамі і таблеткамі. А вітаміны і зусім патрэбныя нам толькі як каталізатары, дакладней - каферменты, якія далучаюцца да ферментаў і дапамагаюць ім у ажыццяўленні розных працэсаў, і таму што ферменты не марнуюцца падчас каталізу, то арганізму вітаміны патрэбныя толькі ў малых колькасцях, так што тыя, хто ў прыпадку самалячэння глынае вітаміны пачкамі, папросту атручваюць сябе імі, і наступствы атручвання вітамінамі могуць быць даволі сур'ёзныя.

- А калі сумяшчаць? Піць вітаміны і займацца спортам?

- Тое ж самае. Рэзультат прыкметны, намнога горшы, чым калі проста займацца фізічнай актыўнасцю, якая табе ў прыемнасць, у радасць. Так што сімбіёз чалавека і таблеткі - справа бесперспектыўная, як і кастылі:)

У гутарцы з'явіўся "сімбіёз", і Джэйн скарысталася выпадкам, каб перавесці гутарку на іншую тэму.

- Ці вядомыя прыклады сімбіёзу вірусаў і іншых жывёл?

- Не, але вось насякомыя нас у гэтым апярэдзілі. - Адказала Лін. - Чула калі-небудзь аб наезніках?

- Вельмі падалена, можа і чула, не ведаю.

- Бачыш, - паматала галавой Лін. - Фізікі нічога не ведаюць аб біялогіі, біёлагі нічога не ведаюць аб гісторыі, гісторыкі нічога не ведаюць аб хіміі… як так можна жыць? Бо гэта так цікава - пазнаваць фрагмент за фрагментам, складаць карціну света. Бо гэта зусім не цяжка - адкрыў любую цікавую кнігу па біялогіі, прачытаў адзін зразумелы і цікавы табе абзац, і ўсё - зараз у цябе ёсць маленечкі, але цвёрды астравок ведання. І гэта дастаўляе прыемнасць! Гэта абуджае новыя інтэрасы, гэта дае новы смак жыцця.

- Але колькі ж часу запатрабуецца, каб нешта вывучыць, калі я буду раз у тыдзень чытаць па абзацу? - Джэйн відавочна не разумела - у чым сэнс такога вывучэння.

- Колькі часу? - здзівілася ў сваю чаргу Лін. - А ты кудысьці спяшаешся? У цябе экзамен? Калі ты займаешся сэксам - па трошкі, няўжо ты пытаеш сябе аб чымсці падобным? Ты проста атрымліваеш прыемнасць - колькі захочацца.

- Але тое сэкс, - запярэчыла Джэйн. - У сэксе наогул няма ніякай мэты, акрамя атрымання прыемнасці, а ў вывучэнні навук…, - тут яна запнулася, паколькі ў галаву ёй прыйшла думка, якая паказалася вельмі дзіўнай.

- Ага, вось яно, - засмяялася Лін. - Няшчаснае дзіцё цывілізацыі!

Яна пакалашмаціла Джэйн па галаве, затым з сілай абняла за плечы і прыціснула да сябе.

- Пры жаданні з сэксу таксама можна зрабіць турму - прымусіць сябе здаваць іспыты, прымусіць рабіць тое і сёе. Але ўяві сабе, няшчаснае дзіцё мегаполісаў, што да вывучэння навук мы ставімся тут сапраўды гэтак жа, як ты - да сэксу. Мы вывучаем навукі для прыемнасці, і больш ні для чаго! Разумееш - толькі прыемнасць і больш ніякіх мэт. Ну - уявіла?

Уявіць гэта было складана. Занадта доўга фармавалася такое стаўленне да навукі, у якім прыемнасць наогул у прынцыпе не разглядалася нават як адна з мэт, а тут - зрабіць прыемнасць адзінай мэтай пры вывучэнні навук! Няўжо так можна жыць?? Джэйн намагалася сабе гэта ўявіць, і - не магла! Да вачэй падступілі слёзы - якоя ж перакручанае ў мяне жыццё, калі я нават уявіць сабе не магу… Нечакана нібы ўсё асвятлілася сонечным святлом - на некалькі секунд.

- Уявіла! - радасна падскочыла Джэйн. - Так, на самой справе, ну што мне перашкаджае менавіта атрымліваць прыемнасць! Я магу зрабіць фізіку сваёй працай, але што мне перашкаджае атрымліваць прыемнасць ад таго, што я зазірну адзін раз у дзень у кнігу па біялогіі, гісторыі, геаграфіі? Па той жа фізіцы, дарэчы! Я магу проста зазірнуць, выпісаць самае цікавае, зразумець нешта вельмі простае, - прамаўляла яна, нібы ўгаворваючы сябе. - Блін, так складана зрабіць такую простую рэч! Які ж я вырадак!

- Цікавасць чапляецца за цікавасць, і на самой справе інфармацыя ўкладваецца ў галаве намнога хутчэй чым гэта здаецца. - Растлумачыла Лін. - Я, напрыклад, займаюся генетыкай, гэта мая праца, але акрамя таго я зазіраю ў самыя розныя кнігі, у тым ліку і па фізіцы і па матэматыцы. І атрымліваю прыемнасць, таму што я нікуды не спяшаюся, я магу хоць дзесяць хвілін, хоць паўгадзіны вывучаць самае простае пытанне, дамагацца крышталёвай яснасці, і ў выніку атрымліваць яркую прыемнасць. Я ўжо не кажу аб тым, што на самой справе чалавек, які захоплены рознымі навукамі, становіцца больш творчым у той дысцыпліне, у якой ён разбіраецца лепш за ўсё. Спачатку мне было вельмі няпроста, я літаральна чарапашымі крокамі прасоўвалася ў атамнай фізіцы, у тэорыі электрычнасці, але я атрымлівала прыемнасць і яснасць, і ў адзін выдатны момант - я сама не заўважыла, калі ён наступіў, я раптам зразумела, што чытаю кнігі па фізіцы гэтак жа лёгка, як мастацкую літаратуру. Я нечакана пачала разумець многія пытанні ў фізіцы лепш, чым аўтары гэтых кніг! Вось скажы, - Лін спынілася і ледзь не прыціснула Джэйн да сцяны, - вось ты фізік, матэматык, вось скажы мне - што такое функцыя? Ну, давай, адкажы, ты, спецыяліст!

- Функцыя, - збянтэжана паўтарыла Джэйн, - ну гэта вельмі проста. Гэта залежнасць…

- Дуля! - перабіла яе Лін і засмяялася. - Вось такія вы навукоўцы, фізікі хрэнавы. Вы навучыліся вырашаць ураўненні і падстаўляць лічбачкі ў формулы. А таксама вы навучыліся паўтараць як папугаі розныя фразы, не разумеючы - што яны азначаюць. З тых часоў, як я стала патроху, крок за крокам, разбірацца ў фізіцы, я зразумела дзіўную рэч - фізікі не ведаюць фізіку! Ну гэта значыць яны часцяком наогул не разумеюць нічога! У іх няма глыбіннага разумення, няма яснасці, а якая можа быць прыемнасць, калі плаваеш у смузе? Якая можа быць творчасць, калі ты - шавец, а не навуковец? Калі ты не разумееш самых элементарных рэчаў. Вось ты кажаш, што функцыя - гэта залежнасць, і гэта смешна, таму што ты - прафесіянал.

- Але… функцыя - гэта на самой справе залежнасць…, - Джэйн была збянтэжаная. - Ну добра, можна сказаць, што функцыя вызначае…

- Гэта адказ на пытанне - "што такое функцыя"? Адказам на пытанне "што такое функцыя" можа быць толькі фраза накшталт "функцыя, гэта…", - адрэзала Лін.

- Добра, функцыя - гэтыя суадносіны…

- Глупства. Такім чынам, выснова - прафесіянал-фізік не мае паняцця - што такое функцыя. І гэта - следства таго што вучылася ты з-пад палкі. Гэта магла быць палка страху пакарання бацькоў, або страху спазніцца, не вывучыць урок, атрымаць двойку і г.д. Вучачыся ва ўніверсітэтах і інстытутах і школах наогул ніколі, ні пры якіх абставінах немагчыма атрымліваць прыемнасць ад вывучэння. Таму што там графікі, тэрміны, планы. Там ты вучыш не тое, што падабаецца і столькі, колькі хочацца, а колькі трэба па плану. Гэта - планамернае і непазбежнае самагубства. Ну а наконт функцыі… функцыя - гэта лік. Ведай, фізік:) Гэта лік, які ставіцца ў адпаведнасць іншаму ліку паводле вызначанага правіла. "Функцыя ад ліку ікс - гэта лік ігрэк". Вядома, у прастамоўі менавіта гэтае правіла і завуць функцыяй, так што памылка невялікая, і прыклад можа і не зусім удалы, затое паказальны. Упэўненая, што на многія такія "простыя" пытанні ў цябе будуць цалкам няправільныя адказы. Пачытай нашы падручнікі для малалетак - вельмі пазнавальна, сапраўды табе кажу! Там усё разжоўваецца з такой дбайнасцю, якая лічылася б проста абразлівай у звычайных школах і інстытутах. Але і розніца ў рэзультатах у наяўнасці - са школ выходзяць дэбілы, а ў нас растуць таленты!

Пакуль Лін казала, у Джэйн некалькі разоў узнікалі пазывы да крыўды, але яна кожны раз схамяналася і разумела, што крыўдзіцца тут няма на што, таму што ўсё гэта - праўда.

- Я згодна. Ты права наконт самагубства. Мне ўсё больш і больш хочацца застацца тут, прыглядаць за абсталяваннем і марнаваць як мага больш часу на вывучэнне таго, што цікава!

- Дык заставайся.

- Блін! - засмяялася Джэйн. - Цяжка вырашыцца. Амерыка, сучасны інстытут, высокая зарплата, прэстыж…

- Ну…, - паціснула плечамі Лін, - у нас таксама сучасны інстытут, як ты магла заўважыць. У многіх абласцях ведаў мы наогул наперадзе ўсёй планеты, і ёсць такія кірункі даследаванняў, дзе мы прасунуліся даволі далёка, у той час як сам кірунак яшчэ для многіх застаецца невядомым. Зарплата… зарплата тут наўрад ці горш, чым дзесьці яшчэ. Пад бокам ачмурэнная прырода, шмат захопленых спецыялістаў… я думаю, у цябе проста стэрэатып працуе накшталт "Амерыка - гэта клёва", а што там клёвага? Ну… ты паглядзі, падумай.

- Я падумаю, абавязкова, - паабяцала Джэйн. - А усё ж…, ці так важна для мяне, тэхнолага-фізіка, прама такое вось дакладнае веданне азначэння функцыі?

- "Важна"? - Перапытала Лін. - Што ты маеш на ўвазе? Вядома, адсутнасць лімітавай яснасці ў гэтым пытанні не перашкодзіць табе вырашаць розныя функцыі. Але вось каб зрабіць адкрыццё, каб знайсці нешта нечакана новае, тут патрэбна крышталёвая яснасць. І калі няма яснасці ў самых элементарных рэчах, ператвараешся ў тупы бульдозер, і не можаш атрымліваць той пранізлівай асалоды і захаплення, якое як раз і складае галоўную красу жыцця даследчыка.

Яны падышлі да бока скалы. Уніз адкрываўся цалкам нейкі зашкальваючы від. Немагчыма было адкараскацца ад адчування палёту, і Джэйн перахацелася лазіць па сцяне - захацелася проста пасядзець тут, на ветрыку, тарашчачыся ў навіслыя снежныя горы.

- А што пра вірусы, - успомніла яна.

- А, ну вось ёсць такія насекомыя - наезнікі. Іх, дарэчы, дзесяткі тысяч выглядаў. У прыродзе іх роля велізарная, бо яны ўдзельнічаюць у рэгуляцыі колькасці расліннаедных насекомых. Яны ўладкаваліся зручна - іх лічынкі развіваюцца прама ў целе гусеніцы, пажыраючы яе жыўцом.

- Бррр, - перасмыкнулася Джэйн.

- Ага, Дарвін гэтак жа перасмыкнуўся:), - засмяялася Лін. - У адным са сваіх лістоў ён напісаў, што не можа сабе ўявіць, як мог добры і літасцівы Тварэц такое вось стварыць. Так што наезнікі могуць прыпісаць сабе гонар невялікага суаўтарства ў тэорыі паходжання відаў, паколькі выклікалі сумненне ў Дарвіне наконт існавання ўсявышняга. А здараецца гэта так - наезнік садзіцца на няшчасную гусеніцу і ўпырсквае ў яе свае яйкі. Натуральна, што ў гусеніцы спрацоўваюць ахоўныя механізмы, таму падчас сваёй эвалюцыі наезнік навучыўся разам са сваімі яйкамі ўпырскваць таксама і адмысловыя вірусападобныя часціцы - іх завуць полі-ДНК-вірусамі, або PDV. Магчыма, што ў будучыні ў гусеніцах выпрацуецца зваротны сродак супраць PDV, і тады шалі перацягнуць у іх бок, яны будуць поўзаць сабе колькі ім улезе, а наезнікі атрымаюць праблему з выжываннем нашчадства. Але і потым, вядома, натуральны адбор не будзе стаяць на месцы, і ў наезніках пачне выпрацоўвацца проціяддзе супраць гэтага проціяддзя, або з'явіцца заход з нейкага новага боку… тут вельмі падыходзіць аналогія з задаволенасцю: як толькі выгляд гусеніц упадае ў свайго роду "задаволенасць" ад таго, што іх імунная сістэма спраўляецца з яйкамі наезніка, яны адразу ж становяцца ахвярай нарастальнай пасіянарнасці наезнікаў, але тыя, у сваю чаргу, праз некаторы час самі западуць у задаволенасць ад таго, што ў іх целах выпрацоўваецца PDV, і гэтак далей - ці не праўда, вельмі падобна на тэорыю цыклічнай змены пасіянарнасці народаў?

- Падобна, - пагадзілася Джэйн. - І гэта на самой справе так? На самой справе ёсць нейкі аналог пасіянарнасці ў жывёльнага света?

- Не ведаю, - Лін паматала галавой, - мне і самой гэта толькі што прыйшло ў галаву:). Дык вось, кожны PDV утрымлівае некалькі малюсенькіх колцавых малекул ДНК. Гэтыя малекулы нясуць у сабе гены бялкоў, прыгнятаючых ахоўную рэакцыю арганізма гусеніцы. І ў выніку - вуаля - вавёркі прыгнятаюць імунітэт гусеніцы, а лічынкі наезніка бесперашкодна развіваюцца ў целе ахвяры. Калі даследчыкі паглядзелі на полі-ДНК-вірусы ўважлівей, то апынулася, што яны здараюцца ад сапраўднага, паўнавартаснага віруса, які калісьці вельмі даўно, каля ста мільёнаў гадоў назад убудаваўся ў геном наезніка і падвергнуўся "прыручэнню", а яго гены рассеяліся па геноме наезнікаў. З тых часоў гэтыя вірусы перасталі займацца самаўзнаўленнем, і PDV самі па сабе размножвацца не могуць - яны выпрацоўваюцца непасрэдна ў яечніках самкі наезнікаў. Яечнікі сінтэзуюць PDV сапраўды гэтак жа, як любы орган мнагаклетачнай жывёлы сінтэзуе розныя іншыя рэчывы і малекулярныя комплексы, каб выкарыстоўваць іх або выводзіць вонкі. Так што вірус стаў, фактычна, неад'емнай часткай арганізма насекомага-наезніка. Цяпер мы бачым сімбіёз у яго заключнай фазе, калі падзел працы цалкам завершаны для дасягнення максімальнай эфектыўнасці. Сімбіёз з вірусам апынуўся настолькі выгодным для наезніка, што ў выніку мы маем цэлых семнаццаць тысяч іх сучасных відаў! Так што, - падагульніла Лін, - сімбіёз жывёл з вірусамі - надзвычай перспектыўны кірунак эвалюцыі.

- Семнаццаць тысяч відаў! - Здзіўлена выдыхнула Джэйн. - Нерэальна шмат…

- Гэта здараецца пастаянна. Прырода надзвычай багатая. Яна спачатку вырабляе велізарную колькасць відаў, потым знішчае іх амаль усе, потым зноў вырабляе і зноў знішчае… эвалюцыя не лінейная, яна праходзіць праз мноства этапаў, якія пашыраюцца і звужаюцца.

- Так, я як раз нядаўна чытала аб тым, што ў Ардавікскім перыядзе з'явілася мноства новых відаў, а ў яго канцы яны амаль усе вымерлі, бо Аппалачы, якія падняліся, зрабілі клімат халаднейшым, - пацвердзіла Джэйн. - Дзіўна, як я гэта запомніла! Для мяне ўсе гэтыя перыяды - такая ж цяжказапамінальная матэрыя, як і хімія…

Яны пасядзелі некаторы час, кожная думаючы аб сваім, пытаць і казаць больш ні пра што не хацелася, і Джэйн пагрузілася ў стан нейкай прастрацыі - мабыць, прычынай таму была перанасычанасць атрыманай за апошнія пару дзён інфармацыяй і ўражаннямі.

"Храм навукі", нечакана ўсплыў у галаве Джэйн застарэлы літаратурны штамп. Так, больш за ўсё гэтая дзіўная лабараторыя пахадзіла на такі храм. Навука тут была ўсюды, на кожным кроку. Яна ўвасаблялася ў практычныя даследаванні, да якіх Джэйн яшчэ сапраўды і не набліжалася, яна жыла тут у кожным, хто сустракаўся ёй на шляху. Відаць, ва ўсім гэтым мурашніку не было ні аднаго не захопленага навукай чалавека, будзь ён тэхнікам або кіраўніком праекту. У старых фантастычных кнігах Джэйн трапляліся сюжэты, у якіх аўтар спрабуе намаляваць ідылію падобнага роду, але рухаючай сілай заўсёды было нешта лімітава чужароднае, адштурхваючае - то класавая барацьба са светам капіталізму, то, наадварот, барацьба з заразай камунізму. То ідэя-фікс заваявання космасу проста дзеля заваявання, улада дзеля ўлады, пашырэнне дзеля пашырэння. Калі ж аўтар імкнуўся падняцца да самых, так сказаць, чыстых, ідэальных матывацый, тады навукоўцы ва ўсю імкнуліся абагнаць адзін аднаго, хутчэй здзейсніць адкрыццё, і атрымлівалася новая ідэя-фікс - адкрыцці дзеля адкрыццяў. Дзіўна, але людзям вельмі складана ўявіць, зразумець і прыняць ідэю жыцця дзеля прыемнасці ад яго. Вывучаць навуку дзеля атрымання асалоды ад яснасці, прадчуванне ад пазнавання новага. Словазлучэнне "вывучаць навуку" непарыўна асацыюецца з "сур'ёзным падыходам", з "прафесіяналізмам", паміж тым як тут, на гэтым гімалайскім грудзе, рэалізаваная нейкая цалкам дзіўная дактрына "прынцыповага дылетантызму", якая, як апынулася, цалкам не супярэчыла прафесіяналізму, і нават тым больш, спрыяла яму, рабіла яго не вымушанай мерай выжывання, а цікавай формай існавання.

Рэзкі парыў ветра ўскалмаціў ёй валасы, і раптам усё жыццё паляцела к чорту - у адно кароткае імгненне Джэйн зразумела, што старое жыццё скончылася. Яна яшчэ не разумела і не магла зразумець у гэты момант - як яна будзе жыць далей, навошта яна будзе жыць, з кім і дзе. Проста яна ведала напэўна, што жыць так, як яна жыла раней, яна не будзе ў любым выпадку незалежна ад таго - прымуць яе менавіта тут ці не. Нешта незваротна зламалася, нешта шэрае і затхлае. Цяпер, праз толькі хвіліну пасля гэтай унутранай катастрофы, яна адчувала здзіўленне - як так магло быць, што яна жыла ўсё жыццё ў такой штодзённасці, і нават не тое што не марыла аб іншым жыцці, але нават і не думала, што тут наогул ёсць пра што марыць. І гэта было так ясна, так чыста. Яна здзівілася таму, што не было страху страціць гэтую яснасць, вярнуцца назад у абалваненае існаванне - гэта сапраўды была поўная, татальная катастрофа, ад якой хацелася скакаць, віскатаць ад радасці і гуллячасці, але было і іншае - рашучасць і сур'ёзнасць любым коштам, што б ні здарылася пабудаваць сваё новае жыццё.

 

<< back

forward >>