« Ìàéÿ »

Òîì 3: « Öâ¸ðäûÿ ðýê³, ìàðìóðîâû âåöåð »

Ãëàâà 08

З гэтага моманту жыццё Джэйн пайшло па зусім іншым рэчышчы, хаця вонкава ў ёй амаль нічога не змянілася. Але вось затое змест змяніўся цалкам - па-першае, яна афіцыйна атрымала статус бежанца, пра што было абвешчана ў мясцовых навінах на ўнутраным сайце, што аўтаматычна дало ёй доступ да інфармацыі, якой раней з ёй дзяліліся неахвотна, і акрамя таго, яна "пайшла ў першы клас". Спіс першакласнікаў, таксама абвешчаны на сайце, налічаў дванаццаць чалавек, разбітых на дзве роўныя групы, і ў прынцыпе яны вольна маглі абменьвацца інфармацыяй і вопытам адзін з аным, але рабілі гэта нячаста - занадта мала заставалася часу для пустых размоў.

Фосса патрабавала, каб іх праца і вучоба па магчымасці не перажывалі ніякіх змен. Тое новае, што яна збіралася прыўнесці ў жыццё першакласнікаў, павінна было ўставіцца, інжэктавацца ў звычайны жыццёвы струмень. Не замяніць, а дадаць, афарбаваць у новыя тоны. І першай навінай стала практыка фрагментаў.

- Агульныя ўяўленні аб Практыцы ўстаранення негатыўных эмоцый, ілжывых канцэпцый, механічных жаданняў і негатыўных адчуванняў у вас ёсць, - распавядала Фосса. - Таксама ў вас ёсць агульныя ўяўленні аб практыцы культывавання азораных успрыманняў. Кніга, у якой выкладзеныя гэтыя агульныя паняцці, не вельмі вялікая, але вельмі насычаная, таму не будзе нічога дзіўнага ў тым, што чытаць яе вы будзеце на працягу года або двух, а то і даўжэй, паступова паглыбляючыся то ў адно, то ў другое пытанне. Ёсць тры шляхі, якімі сюды да нас прыходзяць людзі. Першы складаецца ў першаснай цікавасці да практыкі - чалавек знаходзіць кнігу аб Практыцы, зацікаўліваецца ёю, уступае ў перапіску з мордамі па емэйле, і калі па выніках першаснай перапіскі ён аказваецца нам цікавы, то завязваецца наступныя зносіны, якія ў тым ліку ўключаюць у сябе і практычнае ўзаемадзеянне, бо менавіта ў цесным кантакце лепш за ўсё чалавек і раскрываецца. У нас шмат магчымасцей для таго, каб наладзіць такія прадметна-арыентаваныя зносіны. Напрыклад мы можам узяць чалавека да сябе на працу ў які-небудзь атэль, дзе ён з аднаго боку мае камфортныя ўмовы для жыцця і працы, а з іншага боку мае цесныя зносіны з сімпатамі і бежанцамі. Або мы можам узяць яго ў лабараторыю, дзе ён можа актыўна ўдзельнічаць у даследаваннях, актыўна вучыць навукі і ізноў жа шчыльна ўзаемадзейнічаць з іншымі.

- Другі шлях - як раз ваш варыянт, - Фосса кіўнула ў бок Джэйн і Айрын. - Спачатку вы праходзіце агульны адбор, самі праўда не ведаючы таго, і прымаецеся на працу ў адну з нашых лабараторый. Затым вы ізноў жа пачынаеце варыцца ў кашы бежанцаў, сімпатаў, хвастоў і морд, успрымаць першасную інфармацыю аб практыцы. І калі вы нам здаецеся перспектыўнымі, мы вас пакідаем. Другі шлях істотна больш рэдкі, чым першы, што і адлюстравана, у прыватнасці, у лікавым складзе першакласнікаў бягучага набору: толькі двое з вас - Джэйн і Айрын, дайшлі сюды па другім шляху, а дзесяць іншых мелі першасную цікавасць да практыкі, і ўжо затым сталі развіваць свае іншыя інтэрасы.

- А трэці шлях?

- Трэці - праз нашы курсы для малалетак. З гэтых дзесяці шасцёра прайшлі ў дзяцінстве нашы курсы. Па меры сталення зярняткі, закінутыя ў іх, прараслі, і іх цікавасць да практыкі, часам згасаючы на цэлыя гады, тым не менш была для іх нейкім святлом у канцы тунэлю, бо атрыманыя імі на нашых курсах першасныя і фундаментальныя ўяўленні аб тым, як жыць цікава, а як не, апынуліся надзвычай жыццеўстойлівымі, паспяхова супернічаючы з дагматычным, фанатычным або тупым спосабам успрымаць навакольны свет і сваё ўласнае жыццё. Таму яны тут, але з-за таго, што іх шлях сюды моцна адрозніваецца ад вашага, яны навучаюцца ў паралельнай групе.

- Але мы можам мець зносіны адзін з адным, распытваць іх аб тым, што робяць яны і распавядаць, што робім мы? - Заклапацілася Айрын.

- Можаце. Толькі ў вас і сваіх спраў будзе дастаткова, а так, у прынцыпе, так, можаце. Вы наогул можаце падыходзіць да каго захочаце і пытаць у іх усё, што захочаце, але гэта, вядома, не азначае, што ўсе ўсё будуць вам распавядаць, і не столькі з меркаванняў нейкай сакрэтнасці, а проста таму, што для таго, каб разумець адзін аднаго, неабходна мець дастатковы для гэтага вопыт. Першакласнік можа прыйсці на заняткі ў дзесяты клас, калі ласка, але што ён там зразумее?

Фосса зрабіла паўзу і прайшлася па палянцы.

- Папярэдняе азнаямленне з практыкай, больш-менш паслядоўныя намаганні па ўстараненню негатыўных эмоцый (НЭ), разбору канцэпцый, спараджэнню азораных успрыманняў (АзУ) - усё гэта можна назваць дашкольным узроўнем - узроўнем, калі чалавек не столькі праводзіць у жыццё прынцыпы практыкі, колькі абмацвае іх, правярае на адэкватнасць, задае сабе пытанні, якія датычацца сэнсу жыцця, і глядзіць - ці можа ён атрымліваць адказы, гледзячы на свет і на сябе праз прызму Практыкі. Паступленне ў першы клас азначае пераход ад чыста аматарскага стаўлення да гэтых пытанняў да стаўлення прафесійнага, гэта значыць да такога, калі імглістыя і нявызначаныя рэзультаты больш не задавольваюць, калі чалавек здзяйсняе дзеянні, якія змяняюць яго хоць і павольна, але незваротна. І першае, што вы пазнаеце, будзе "Практыка назапашвання фрагментаў". Дакладней, вы будзеце назапашваць не ўсякія фрагменты, а тыя, што прызначаныя для першаклашак.

Пакуль Фосса казала, Джэйн узіралася ў твары "аднакурснікаў". Не, ніхто не быў ёй вядомы. Малаверагодна, што яны жылі тут, але проста ні разу не перасякаліся на Грудзе - значыць, прыехалі з іншых тэрыторый. Асобнай тройцай трымаліся дзве дзяўчыны і хлопец. Не тое, каб яны знарочыста адлучаліся ад іншых, але па іх нязмушаных перашэптваннях было зразумела, што яны ведаюць адзін аднаго ўжо даўно.

- Я Джэйн, - шэптам вымавіла яна, лёгка падапхнуўшы хлопца далонню. - А вы хто?

- Я Трап, яна Берта, а яна - Серэна.

Усе трое паглядзелі на Джэйн, і той нервовасці, якую яна магла б у сябе чакаць, разумеючы, што яны цяпер ацэньваюць яе, не паўстала. Прыемныя, адкрытыя твары, нават можна сказаць адважныя. Так, сапраўды, іх твары можна было назваць менавіта нясучымі водар адвагі. У чарговы раз Джэйн здзівілася - наколькі дакладным быў падбор удзельнікаў групы. Наколькі яснай, судзячы па ўсім, была свядомасць тых, хто адбіраў іх, хто даваў ім статус бежанцаў.

- Вы адкуль? - Зноў спытала яна.

- Таронта, - адказала Берта.

- Там таксама ёсць паселішча?

- Атэлі. Катэджны пасёлак, мы там працавалі разам апошнія паўгода, а да гэтага - хто дзе.

- Цяпер увага, - перапыніла іх перашэптванне Фосса. - Практыка назапашвання фрагментаў надзвычай простая. Фрагментам завецца некаторы невялікі аб'ём намаганняў, накіраваных на фарміраванне жаданых прывычак. Немагчыма змяніцца адразу і кардынальна. Але можна змяняцца крок за крокам, - нібы чаканіла фразы Фосса, робячы паўзы паміж сказамі. - Назапашванне фрагментаў - гэта здзяйсненне крокаў, якія ў суме прыводзяць да незваротных змен, зразумела? Крок за крокам, і толькі так.

Джэйн заўважыла, што калі Фосса прыступіла да выкладу матэрыялу, яе погляд змяніўся. Ён стаў… пранізлівым, ці што. Незвычайная цвёрдасць была і ў яе поглядзе, і ў інтанацыі - цвёрдасць чалавека, які кажа смяротна важныя рэчы, або, дакладней, жыццёва важныя.

- Напрыклад, на працягу пятнаццаці хвілін можна праз кожныя дзесяць секунд спараджаць якое-небудзь азоранае ўспрыманне. Такую пятнаццаціхвілінку мы і будзем лічыць за адзін фрагмент. Таксама за адзін фрагмент можна ўзяць гадзіннікавую прабежку па лесе. Як правіла, працягласць аднаго фрагмента роўная пятнаццаці хвілінам, калі на працягу гэтага часу намаганні прыкладаюцца дастаткова шчыльна.

- А колькі такіх фрагментаў трэба назапашваць на працягу дня? - Спытала Карэн, вельмі стройная дзяўчына гадоў васемнаццаці, мусіць, хаця калі паглядзець на яе мімаходам, суцэль можна прыняць і за чатырнаццацігадовую.

- "Трэба"? - Перапытала Фосса. - Што такое "трэба"?

- Э… я мела на ўвазе, колькі…

- "Ты мела на ўвазе"? - Перабіла яе Фосса, - Гэта значыць ты хочаш сказаць, што выказалася суцэль ясна, маючы нешта вызначанае на ўвазе, проста я занадта дурная, каб зразумець цябе з першага разу і ты вырашыла мне, дурной, растлумачыць?

Інтанацыя Фоссы была спакойнай, і тым не менш усе замерлі. Яе сур'ёзнасць была нечаканай і нязвыклай. Тут, у паселішчах, людзі мелі зносіны паміж сабой у дружалюбна-пазітыўнай манеры, і нават сур'ёзнасць была дружалюбнай. Выключэнні складалі, мабыць, толькі тыя моманты, калі Эндзі станавіўся больш сур'ёзным, чым звычайна, і тады ў яго твары і інтанацыі праслізгвалі тыя ж самыя ноткі, якія так грозна праяўляліся цяпер. Магчыма, што такая здольнасць праяўляць гэтую грозную сур'ёзнасць з'яўлялася адметнай прыкметай дракончыка, падумалася Джэйн. У параўнанні з імі, астатнія былі занадта… легкаважныя, ці што, хаця вонкава гэта не праяўлялася ў нейкай асаблівай міміцы, і ў той жа час нібы празрысты налёт, так, гэтую сур'ёзнасць можна было прыпадобніць празрыстаму налёту, які пакрывае паверхню - ён не бачны пры звычайных умовах, і ўсё ж ён адгадваецца і часам ярка бліскоча ў прамянях сонца.

Карэн была збітая з толку і замоўкла.

- Калі ты сказала дурасць, не кажы, што ты "нешта мела на ўвазе". Проста адмяні сказанае і пачні зноўку. Не май нічога на ўвазе, проста кажы менавіта тое, што хочаш сказаць.

- Адмяняю. - Сказала Карэн. - Колькі фрагментаў мэтазгодна рабіць кожны дзень, каб гэтая практыка была эфектыўнай?

- Кожны вырашае сам. - Фосса паматала галавой, адмаўляючыся даваць больш вызначаны адказ. - Доследным шляхам. Тэрмінам "лапа" мы абазначаем тую колькасць фрагментаў, якія, паводле твайго вопыту, табе неабходна цяпер рабіць на працягу дня, каб твой стан істотна змяніўся. Я раю рабіць не менш за дзесяць фрагментаў у дзень, гэта значыць можна лічыць, што папярэдне адна лапа роўная дзесяці.

- Дзесяць фрагментаў у дзень…, - пачаў Трап, - па пятнаццаць хвілін, значыць больш за дзве гадзіны, а разам з непазбежнымі перапынкамі, атрымліваецца, што мы толькі тры гадзіны ў дзень будзем марнаваць на фрагменты. Будзе даволі няпроста знайсці для гэтага час!

- "Марнаваць"? - Тым жа тонам перапытала Фосса, якім яна перапытвала Карэн. - Што такое "марнаваць"? Мы не "марнуем" наш час з дапамогай практыкі, мы яго знаходзім, ратуем, вяртаем да жыцця. Я ўжо казала, што фрагменты не павінны быць "замест" астатняга жыцця, яны павінны быць разам з ім, хаця спачатку, вядома, пакуль вы вучыцеся, і на самой справе часам прыйдзецца надаваць час толькі выкананню фрагментаў.

- А колькі іх, розных фрагментаў?

- Ды колькі хочаш. Фактычна, любую практыку можна ператварыць у набор фрагментаў, але для першага класа мы асабліва рэкамендуем каля трыццаці. Завядзіце сабе спіс выкананых фрагментаў, і прыплюсоўвайце туды тыя, што вы зрабілі, каб у любы момант было відаць - колькі ў суме фрагментаў у вас ёсць па кожнай практыцы і па ўсіх разам. Разбіце практыкі па катэгорыях - сектар развіцця фізічнага цела, сектар устаранення НЭ, сектар спараджэння АзУ, хаця б так. Першы фрагмент завецца "пераскочка".

Сітуацыя да смешнага нагадвала самы звычайны першы клас, калі б не гімалайскія пікі на ўсходзе, якія акружалі палянку, і возера, якое іскрылася пад сонцам на захадзе.

- Для пераскочкі падыдзе любы азораны фактар, напрыклад які-небудзь прыгожы камень, які заўсёды можа быць пад рукой, - Фосса дастала з кішэні невялікі мінерал. - Напрыклад вось такі флюарыт, мне ён вельмі падабаецца.

Джэйн праціснулася наперад і ўзяла камень у руку. Крышталі ў форме кубікаў колеру далікатна-зялёна-галубой марской хвалі грувасціліся адзін на аднаго, як кацяняты. Такія празрыстыя, што скрозь іх кавалак пароды, на якой яны сядзелі, быў бачны цалкам незакаламучаным і без скажэнняў. Камень сапраўды быў вельмі прыгожым.

- Якія АзУ узнікаюць, - спытала Фосса.

Джэйн задумалася.

- Няма навыкаў распазнаваць АзУ, - падагульніла Фосса.

У гэты момант на пухнатыя піхты з мяккімі іголкамі даўжынёй у пятнаццаць сантыметраў, якія раслі на краі палянкі, апусцілася цэлая зграйка, штук шэсць, папугаяў з памяранцавымі дзюбамі і доўгімі, амаль паўмятровымі сінімі хвастамі з белай плямай на кончыку, з белай грудзінкай і чорнымі шыямі. Калі яны прызямляліся, распушыўшы хвасты, то знізу выглядалі зачаравальна хораша - сіне-бела-памяранцавыя пёры іх хваста перамяжоўваліся так, што ўтваралі яркі ўзор.

- Часам аб'ект для пераскочкі і сам знаходзіцца, - кіўнула ў іх бок Фосса. - Ты спараджаеш якое-небудзь АзУ, якое цяпер лягчэй за ўсё адчуць. Напрыклад, пачуццё прыгажосці пры поглядзе на возера, або пачуццё таямніцы і сімпатыю, калі ты бачыш, як дзікія птушкі падлятаюць прама да нас і тусуюцца тут. Можаш падклікаць якую-небудзь псіну і гуляцца з ёй, адчуваючы звярачасць. Або прадчуванне ад чагосьці - усё роўна. Хай гэтае АзУ цягнецца секунд дзесяць, пятнаццаць. Пасля гэтага страпяніся і цалкам адвядзі ўвагу на што-небудзь іншае. Напрыклад, пакачай штангу або вывучы якое-небудзь слова замежнай мовы. Праз дзесяць-пятнаццаць секунд такой паўзы зноў адчуй АзУ.

- Тое ж самае або любое іншае?

- Любое, якое захочацца, але як правіла прасцей адчуваць адно і тое ж АзУ, бо ты на яго ўжо наладзіўся, ужо ёсць пад рукой азораны фактар для яго. Зноў дзесяць-пятнаццаць секунд перажывання АзУ, і зноў паўза, адцягненне.

- Але чым гэта адрозніваецца ад звычайнага спараджэння АзУ? - Серэна лягла на жывот і гулялася з травінкай.

- Тым, што пры пераскочцы паўзы з'яўляюцца абавязковымі. Калі ты спараджаеш АзУ, ты ставіш перад сабой задачу адчуваць яго без паўз. У невопытнага чалавека гэта можа хутка ператварыцца ў "выдушванне" з сябе АзУ, калі адчуваць яго ўжо не атрымліваецца, і ты пачынаеш напружвацца, што робіць сітуацыю яшчэ больш безнадзейнай. Можа ўзнікаць расчараванне, пачуццё безвыходнасці. Тутака ж ты наўмысна дамагаешся таго, што выбух АзУ спыняецца, робячы гэта з дапамогай інтэнсіўнай фізічнай або разумовай дзейнасці. Можна ў якасці адцягнення выкарыстаць навуковую кнігу, пошук і выпісванне якога-небудзь аднаго фрагмента па навуцы - як раз пятнаццаці хвілін пераскочкі будзе дастаткова, каб сфарміраваць і выпісаць адзін фрагмент.

- Фрагмент па навуках, гэта таксама частка практыкі назапашвання фрагментаў? О, тады я шмат іх набяру:) - засмяялася Берта.

- Вывучэнне навук развівае, змяняе цябе ў жаданым кірунку?

- Вядома!

- Значыць гэта таксама частка практыкі назапашвання фрагментаў, але памер аднаго фрагмента мы вызначаем зыходзячы з таго, якія для гэтага патрабуюцца працазатраты. Прыраўнуй, напрыклад, пяць фрагментаў навук да аднаго фрагменту практыкі. Калі акажацца, што гэта занадта мала, хай будзе дзесяць. Калі ж назапашванне фрагментаў навук даецца табе з вялікімі намаганнямі - вазьмі тры. Вось так, усё проста. Гэта вельмі простая практыка - назапашванне фрагментаў. Ва ўсякім разе, яна здаецца простай…

- А на самой справе? - Пацікавілася Серэна.

- На самой справе - убачым…

Серэна рабіла ўражанне выбухнога, захопленага чалавека, лёгкага на пад'ём. Джэйн здзівілася, калі ўбачыла, што Серэна ўжо паклала перад сабой на траву блакнот і робіць там паметкі.

- Мне неяк фіксаваць ўзнікаючыя АзУ або не трэба? - У яе ўжо было пытанне да Фоссы, у той час як астатнія яшчэ сядзелі і слухалі, развесіўшы вушы!

- Як хочаш. Галоўны элемент у пераскочцы - гэта спараджэнне АзУ і наступнае адцягненне ад яго і затым зноў спараджэнне. Вакол гэтай абавязковай структуры ты можаш самастойна выбудоўваць што заўгодна яшчэ, але не раю празмеру перагружаць практыку дэталямі, і галоўнае - не блытай абавязковае з неабавязковым. Калі цікава, ты можаш фіксаваць інтэнсіўнасць ўзнікаючых АзУ, але калі ў нейкі момант пісьмовая фіксацыя інтэнсіўнасці будзе няёмкай, або зусім не захочацца фіксаваць інтэнсіўнасць - не фіксуй, бо гэта не ключавы элемент менавіта гэтай практыкі.

Фосса падабралася бліжэй да Серэны, нібы паказваючы тым самым, што менавіта яна цяпер для яе - самы цікавы тут чалавек, які не проста слухае, а тут жа робіць, спрабуе, задае карэктыруючыя пытанні.

- Можаш проста ставіць галачкі, якія фіксуюць тое, што ты выканала чарговы акт спараджэння АзУ, - сказала яна, гледзячы ў блакнот Серэны.

Джэйн заўважыла, што ў ёй прачнулася нешта накшталт рэўнасці. Таксама захацелася задаць якое-небудзь пытанне Фоссе, але нічога ў галаву не прыходзіла.

- Наколькі важна вытрымліваць менавіта пятнаццаць секунд?

Гэта ўжо Айрын задае пытанне - таксама ўжо з блакнотам у руках. Так, Айрын - актыўная дзяўчынка, яна сапраўды паспаборнічае з Серэнай! І ўпартая. Джэйн сапраўды гэта ведала, судзячы па тым невялікім вопыце сумеснага жыцця, які ў іх быў - вярнуўшыся з трэка да Эвереста, яны пасяліліся ўдваіх у адным пакоі, каб мець магчымасць пабольш мець зносіны адна з адной, абменьвацца ўражаннямі і лізаць адна адной піські. Нягледзячы на тое, што Айрын была жыўчыкам, у сэксе яна аддавала перавагу больш пасіўнай ролі, што было вельмі дарэчы, бо Джэйн як раз вельмі падабалася, апрануўшы на сябе шчыльны пояс з прышпіленым буйным чэлесам, якія тырчаў вонкі, і яшчэ двума - адным такім жа буйным і другім паменш, для попкі, што тырчала ўнутр, пабыць хлопчыкам і пяшчотна памаркітаваць гарачую дзяўчынку. Яны пачалі займацца адна з адной сэксам лёгка і натуральна, як толькі пасяліліся разам, як быццам абедзве адчувалі, што інакш і не можа быць.

- Дзесяць, пятнаццаць секунд - усё роўна. У гэтых межах нармальна.

У адрозненне ад Серэны і Айрын, Джэйн не адчувала парыву прама цяпер схапіць блакнот і пачаць рабіць гэтую практыку.

- Значыць, можна рабіць пераскочку і зусім без фіксацый, без блакнотаў і запісаў? - Трап, судзячы па ўсім, таксама пачаў спрабаваць.

- Можна.

- А яшчэ? Якія яшчэ ёсць фрагменты? - Знайшлося пытанне і ў Джэйн, адпаведнае яе тэмпераменту - не кідацца адразу рабіць тое, што можна рабіць прама цяпер, а спачатку пазнаць пабольш. Праўда, яна разумела тое, што "пабольш пазнала" яна аб пераскочцы не таму, што сядзела і распытвала Фоссу, а таму, што іншыя рабяты ўжо паспрабавалі і задалі пытанні, якія ўзніклі з гэтых пэўных дзеянняў. І усё ж некаторая дзіўная інэрцыя не дазваляла ёй рушыць услед іх прыкладу.

- Акрамя назапашвання фрагментаў па вывучэнню навук, мы можам таксама назапашваць фрагменты па вывучэнню замежных слоў. Трэніроўка памяці можа быць вельмі прыемным дзеяннем, рэзаніруючым з рознымі АзУ, хаця ў вонкавым свеце ўсіх з дзяцінства так гвалтуюць, што фарміруецца ўстойлівая агіда да вывучэння слоў. Для таго, каб замест агіды адчуваць АзУ, неабходна выкарыстоўваць адмысловую тэхніку:

а) прагортваеш кніжку (пажадана) або слоўнік (магчыма), чытаеш фразу за фразай, і незалежна ад таго - цалкам ты зразумела сэнс той ці іншай фразы або не цалкам, чытаеш далей. Калі сустракаюцца незнаёмыя словы - прапускаеш іх і чытаеш далей, нават калі на некаторы час губляецца ход сюжэту.

б) чакаеш, пакуль не паўстане момант, калі ты натыкнешся на такое незнаёмае слова, да якога ўзнікае цікавасць, цікаўнасць, жаданне пазнаць - што яно абазначае. Тады лезеш у слоўнік, пазнаеш значэнне гэтага слова і выпісваеш яго ў чарнавы спіс. Мэтазгодна прыдумаць якую-небудзь фразу, якая будзе палягчаць запамінанне слова, напрыклад па-малайску "lopak" = "лужына". Каб запомніць гучанне "лопак", можна прыдумаць фразу… напрыклад "калі ісці па дарозе і лопаць бутэр, можна плюхнуцца ў лужыну". Якім бы глупствам ні здавалася фраза, яна можа значна спрасціць запамінанне.

в) працягваеш прагортванне кнігі. Калі выпісваеш другое слова, паўтараеш першае.

г) выпісваючы кожнае наступнае слова, паўтараеш дзесяць-дваццаць папярэдніх

Можна рабіць перапынкі ў гэтай дзейнасці. Адзін фрагмент роўны вызначанай колькасці выпісаных слоў, якія цяпер ты запомніла, і залежыць гэтая колькасць таксама ад таго - наколькі лёгка табе даецца запамінанне. Яно можа быць роўнае і 5 і 50 - вырашай сама ў кожным дадзеным выпадку. У любым выпадку адзін фрагмент павінен займаць не менш за пятнаццаць хвілін сукупна выдаткаванага на гэта часу.

- Што будзе ў тым выпадку, калі хтосьці з нас будзе назапашваць у асноўным фрагменты па навуках, словах, фізічнай актыўнасці, а не па спараджэнню АзУ? - Спытала Фоссу Айрын.

- Мне не зусім зразумелае пытанне. Калі ён будзе назапашваць гэтыя фрагменты, значыць ён будзе іх назапашваць, і яго жыццё будзе станавіцца цікавейшым.

- Але калі ён будзе менавіта іх назапашваць, а фрагменты, так ці іначай накіраваныя на развіццё азораных успрыманняў, назапашваць не будзе? - Настойвала Айрын. - Фрагментаў у яго будзе шмат, але яны будуць толькі датычыцца навук, моў, фізічных практыкаванняў.

- Гэта не спорт, - мякка растлумачыла Фосса. - Тут няма чэмпіёнаў і пераможцаў. Тут не выдаецца ўзнагарод, тут кожны сам сабе зарабляе галоўную ўзнагароду - цікавасць да жыцця. Практыка назапашвання фрагментаў - спосаб зрабіць сваё жыццё цікавейшым, і кожны сам вырашае - што ён хоча рабіць. Калі ты будзеш назапашваць фрагменты па навуках, а астатняга рабіць не будзеш, то ў тваім вывучэнні навук можа паўстаць нейкая дадатковая ўпарадкаванасць, але гэта не моцна зменіць тваё жыццё, вядома, бо вывучаць навукі табе і так падабаецца і ты і так ужо прывыкла да гэтай дзейнасці. Але калі ты будзеш ужываць назапашванне фрагментаў да практык, звязаных з перажываннем азораных успрыманняў, то жыццё зменіцца вельмі моцна, бо ў цябе няма такіх навыкаў у гэтым, як у вывучэнні навук, і тут занясенне ўпарадкаванасці можа згуляць вялікую ролю. Дагэтуль вы ставіліся да АзУ як аматары - паўстала АзУ і добра, не паўстала - ну і што, таксама нядрэнна, бо ёсць ****задаволенасць****, ёсць дружалюбнасць, ёсць тыя ці іншыя слабыя інтэрасы. Але вы знаходзіцеся тут, у гэтай групе, таму што ў нас ёсць падставы выказаць здагадку, што азораныя ўспрыманні могуць апынуцца для вас намнога болей цікавымі, чым для астатніх бежанцаў. Новыя адценні АзУ і нават новыя АзУ, новыя фізічныя перажыванні, новы вопыт ва ўсвядомленых снах, наогул увесь той новы свет, які адкрываецца вандроўцу ў АзУ, можа заінтрыгаваць, захапіць вас. Вам можа горача захацецца адчуваць АзУ часцей, стала, заўсёды, яшчэ мацней, глыбей, ўсёахопней, магнетычней, і тады практыка назапашвання фрагментаў вам спатрэбіцца. А калі не - значыць вы проста працягнеце жыць тым жыццём, якім жывеце цяпер, застанецеся бежанцам, і будзеце суцэль шчаслівыя, як шчаслівыя іншыя бежанцы, якія засяляюць нашы тэрыторыі.

- Гэта значыць нашы перавагі як раз і вымалююцца падчас назапашванняў фрагментаў?

- Так, так і будзе, - пацвердзіла Фосса. - І апошняя практыка на сёння - "хрэнасячэнне".

- Якое-якое сячэнне? - Са смехам перапытала Айрын.

- Хрэна! Кожны раз, калі ты ловіш сябе на якой-небудзь думцы, ты ўслых кажаш слова "хрэн" і спакойна спыняеш, кідаеш гэтую думку. Заўважце - слова "хрэн" прамаўляецца ўслых. І так кожны раз, калі ты ловіш сябе на якой-небудзь думцы.

- Складаная практыка, - заклапочана прамармытаў Трап.

- Простая, - запярэчыла Фосса.

- Не магу сабе ўявіць, каб я змог дамагчыся таго, каб думкі не ўзнікалі.

- А навошта табе гэта? - Пацікавілася Фосса такім ліслівым голасам, што Джэйн адразу зразумела, што наспявае чарговы яе кідок у горла ахвяры. Джэйн лёгка ўявілася гэтая карціна - Фосса кідаецца і кіпцюрамі і зубамі ўчапляецца ў Трапа, і яна засмяялася.

- Ну як навошта? Каб рабіць гэтую практыку…

- Ёсць такія людзі, - пачала Фосса, у голасе якой ужо з'явілася ззяючая сталь, - якія ўпарта чуюць не тое, што ім кажуць. Такія людзі, як правіла, безнадзейныя.

У яе поглядзе, якім яна праядала Трапа наскрозь, было не менш пранізлівай сталі, чым у інтанацыі.

- Спыняць, а не папярэджваць, - падказала Серэна, якая па-ранейшаму карысталася блакнотам, у той час як Трап па-ранейшаму аддаваў перавагу абыходзіцца без яго. - Фосса не прапаноўвае папярэджваць з'яўленне думкі, яна кажа аб тым, што табе трэба яе спыніць, кінуць на паўдарогі, калі яна паўстане. Гэта… так, гэта даволі проста, згодна.

- Так, не трэба напружвацца і спрабаваць прадухіліць з'яўленне думкі - проста спыняй яе, калі яна з'яўляецца. Адзін фрагмент хрэнасячэння - пятнаццаць хвілін. Усе спрабуем прама цяпер. Прама цяпер - пачалі!

Джэйн, заспетая знянацку гэтым патрабаваннем, толькі праз хвіліну спыніла хаатычныя кіданні з боку ў бок - фіксаваць нешта ў блакноце ці не, устараняць думкі па магчымасці ў самым пачатку або можна і ў сярэдзіне. Іншыя таксама спрабавалі задаваць Фоссе пытанні, але яна адрэзала іх - спрабуйце, час ідзе.

Пятнаццаць хвілін мінула ў поўным маўчанні.

- Ну як, - нарэшце спытала Фосса?

- Першыя пяць хвілін - кашмар, - пачаў Трап. - Нязносна. У мяне ўзнікаюць пытанні па практыцы, я іх спыняю, і раптам усё запаўняецца паранаідальнай турботай - а раптам я забудуся на гэтае пытанне, а раптам гэта важнае пытанне, а я на яго забудуся, і я нічога не магу з гэтым зрабіць, і зараз ужо новыя думкі, што я нічога не магу з гэтым зрабіць, што я ідыёт, што вось у іншых мусіць усё клёва, а я як дурань. Жудасная памыйніца.

- Берта? - Звярнулася да яе Фосса.

- Для мяне гэта аказалася простым. Заўважыла, што слабее негатыўны фон трывожнасці, заклапочанасці бог ведае чым. Звычайна я клапатлівая, у мяне шмат хаатычных адцягненняў…

- Ты клапатлівая!?? - ашаламіўся Трап. - Які ж тады я, калі ты - клапатлівая!

- Я скачу з тэмы на тэму ў сваім унутраным дыялогу, - працягвала Берта, - у мяне шмат заклапочанасцей у розных абласцях, а калі я раблю хрэнасячэнне, гэты струмень прыпыняецца, узнікаюць усплёскі адлучанасці: няма куды спяшацца, нічога не трэба тэрмінова рабіць, нічога нікому не вінна.

- Яшчэ ў мяне ў целе ўзнікала прыемная расслабленасць, дадала Джэйн, - мабыць, з-за бесперапыннага фону заклапочанасцей усё цела стала непрыемна напружанае, а я гэтага нават не заўважаю.

- Так, ты вельмі напружаны чалавек, - пацвердзіла Фосса. - Я думаю, што віной таму першым чынам заклапочанасць меркаваннем, адчуванне ўласнай ушчэрбнасці (ауу).

- Так, - кіўнула Джэйн. - Мне ўвесь час здаецца, што іншыя лепшыя, адважнейшыя, разумнейшыя, больш энергічныя і адкрытыя.

- Гэта небяспечная пазіцыя. - Фосса ткнула ў яе пальцам, вымавіўшы гэта. - Запомні. Гэта небяспечна. Лічыцца, што недасканалыя і АУУ-шныя людзі бясшкодныя, параўнальна нявінныя і наіўныя. Гэта не так. У недасканалых людзях гніе нянавісць, самая сапраўдная нянавісць. У адных яна гніе глыбока і моцна, у іншых - на паверхні, але сутнасць не змяняецца - заклапочанасць меркаваннем і АУУ - выдатнае пажыўнае асяроддзе для нянавісці да тых, перад кім гэтае АУУ ўзнікае. Ты - у небяспецы, зразумей гэта.

- Ясна…, - працягнула Джэйн.

- Сапраўды ясна, або проста прымаеш мае словы як догму?

- Дык не, сапраўды ясна. Я згодна. - Джэйн паглядзела ў вочы Фоссе і адчула ўсплёск даверу і адкрытасці. Перад Серэнай, Айрын, Бертай яна магла адчуваць АУУ, а перад Фоссай чамусьці не, хаця гэта здавалася абсурдным - бо ясна, што Фосса невымерна больш развітая і моцная асоба, чым рабяты. - Я згодна. Сапраўды, ёсць некаторы фон напружанасці…

- Адчужэння, - падказала Фосса.

- Так, сапраўды, адчужэння. Ёсць адчужэнне да тых, перад кім адчуваеш ауу.

- АдчуваЕШ? - З націскам на апошні склад перапытала Фосса. - Гэта ты пра мяне кажаш ці што? Метал у голасе Фоссы - прыкмета няшчырасці ў сабе, гэта Джэйн ужо зразумела.

- Адчуваеш, адчува…ю, так, адчуваЮ. - Паправілася яна. - Я адчуваю.

- Не звяртайся да славесных выпаражненняў такога роду. Кажучы аб сабе, кажы аб сабе, бо ўсе гэтыя літаратурныя спаражненні накшталт таго, што, кажучы аб сабе, кажаш як бы аб трэцяй асобе, гэта ўсё праява няшчырасці, механічнага жадання дыстанцавацца ад сваіх азмрочванняў.

- Я адчуваю адчужэнне, - пацвердзіла Джэйн.

- Пацвердзі, што ты згадзілася са мной, - па-ранейшаму цвёрда запатрабавала Фосса.

- Але я згадзілася!

- Не. Мы з табой паспрачаліся на некаторую тэму. Ты сказала "адчуваеш", а я настаяла на "адчуваю", і ў завяршэнне гэтага несупадзення пазіцый ты не сказала, што згодна з маёй.

- Мне здаецца, што сказала!

- Менавіта слова "згодна" яна не вымавіла, - заўважыла Серэна.

- Дакладна. Калі паміж практыкуючымі… а вы цяпер лічыцеся практыкуючымі пакуль што, авансам… калі паміж практыкуючымі ўзнікае дыскусія, яна павінна завяршацца падвядзеннем вынікаў: згодзен або не згодзен як мінімум. Калі ты не кажаш слова "згодзен", то гэта можа азначаць праяву адчування ўласнай важнасці, АУВ. АУВ - страшная зараза, і мы павінны крок за крокам памяншаць вобласць яго магчымай праявы. Ніякія патуранні недапушчальныя. Дыскусія скончылася, ты згадзілася з маёй пазіцыяй, скажы гучна і выразна: "я згодна".

- Я згодна!

- Вось так.

- Я сапраўды адчуваю глухое адчужэнне кожным разам, калі адчуваю АУУ перад кімсьці, я сапраўды ў гэты момант пешчу ў сабе нянавісць, таму што разумею, што адчужэнне - зародак нянавісці. І я гэтага не хачу.

- І ты будзеш гэта змяняць? Ты будзеш разумець тое, што знаходзішся ў небяспецы, калі будзеш АУУ-шным чалавекам?

- Так.

- І як ты гэта будзеш рабіць?

- Гэта значыць? - Не зразумела пытання Джэйн.

- Ну ты кажаш, што ты будзеш разумець гэта, як менавіта ты будзеш гэта рабіць? Ты заявіла аб тым, што будзеш здзяйсняць нейкае дзеянне, вось і распавядзі - як ты гэта будзеш рабіць. Калі ты кажаш "выкапаю яму", ты ж можаш распавесці - як менавіта ты будзеш гэта рабіць - возьмеш лапату, пачнеш капаць у восем раніцы, будзеш рабіць перапынкі на абед…

- Ну… я буду разумець гэта, - няўпэўнена сказала Джэйн, не ведаючы што дадаць.

- Калі пачнеш? Як часта будзеш гэта рабіць? Якімі прыладамі? - Закідала яе пытаннямі Фосса.

- Фрагменты! - Выклікнула Айрын.

- Фрагменты, - пацвердзіла Фосса. - Твая праблема ў тым, што да выкопвання ямы ты ставішся сур'езна. Для цябе гэта некаторая цалкам прадметная, асэнсаваная дзейнасць, таму ты лёгка можаш скласці план і прытрымлівацца яго. А разуменне нейкай яснасці - гэта для цябе нешта несур'ёзнае, ты так прывыкла, але я прапаноўваю прывыкнуць да іншага, што менавіта гэтая дзейнасць і ёсць самае сур'ёзнае, што можа быць. Без ямы ты пражывеш, або ў крайнім выпадку яе выкапае хтосьці іншы, каго ты папросіш або наймеш. Але тваю гнілую нянавісць ніхто акрамя цябе не выкапае, тут не папросіш нікога аб паслузе і не наймеш. Гэта, магчыма, наогул самая сур'ёзная справа ў тваім жыцці. Ці шмат творчых ідэй паўстане на глебе гнілой нянавісці? Ці шмат азораных успрыманняў, інтэнсіўных, яркіх, сакавітых можа паўстаць, калі негатыўны фон адчужэння пакрывае ўсё мёртвай плёнкай? Так што, калі ты сур'езна хочаш паставіцца да гэтай праблемы, вырашаць яе неабходна пэўнымі дзеяннямі, зразумела?

- Так.

- Напрыклад, ёсць практыка "дэкламацыі". Кожныя дзесяць секунд, пасярод любой іншай дзейнасці прамаўляй услых фразу, якая з'яўляецца выразам нейкай яснасці, або якая прызначана для фарміравання вызначанай пазіцыі, стану, напрыклад фраза "я люблю ябацца", шматразова паўтораная, прыводзіць да таго, што гэтая фраза пачынае з'яўляцца ва ўнутраным дыялогу, спрыяючы ўстараненню няёмкасці, сарамлівасці. Калі ты будзеш прамаўляць фразу "ауу - адчужэнне - нянавісць", то кожны раз яна будзе нагадваць табе аб дасягнутай цяпер яснасці, і такім чынам гэтая яснасць будзе ўбірацца, пранікаць у цябе, замацоўвацца, уплываць на твае дзеянні, жаданні. Таму гэтую практыку мы яшчэ завем "ўпіндзюрваннем яснасці". Адзін фрагмент - пятнаццаць хвілін дэкламацыі.

- Таксама ўслых?

- Пажадана таксама ўслых.

- А чаму ўсё ж менавіта "хрэнасячэнне", чаму слова "хрэн"? - Не супакойвалася Айрын.

- Так павялося, - адказала Фосса. - Так прыдумаў Бодх, і мне падабаецца - рэзаніруе з гуллівасцю. Урок скончаны.

 

Збіраліся ўсім саставам нячаста, максімум два разы ў дзень, бо ва ўсіх былі свае справы, таму Томас, Фларында і Фосса часам давалі пэўныя задачы індывідуальна, інфармацыя пра што потым паступова распаўзалася па астатніх членах групы.

Увечар да іх у пакой прыйшоў Томас, і яны з Айрын сталі абмяркоўваць нешта, звязанае з мінераламі. Патарашчыцца на камяні Джэйн любіла, і магчымасцей для гэтага было вельмі шмат - у многіх месцах базы можна было сустрэць у якім-небудзь кутку шкляную шафу з мноствам паліц, на якіх ляжалі самыя розныя мінералы. То тут, то там трапляліся буйныя морды закамянелых ствалоў, пераўтвораных у агат або яспіс, велізарныя кварцы і лабрадарыты. Побач з цэнтральнай сажалкай ляжаў, ззяючы неймавернымі пералівамі ў сонечным святле, гіганцкі лабрадарыт вагай у дзве тоны. Але менавіта мінералогія як навука яе цікавіла даволі слаба, і падаўшы Томасу і Айрын магчымасць абмяркоўваць гэтыя пытанні, сама яна ўткнулася ў ноутбук, спрабуючы прабіцца праз джунглі генетычных тэрмінаў. Генетыка, насуперак першапачатковым страхам, апынулася даволі цікавай. Аказалася, што Эндзі маў рацыю - першапачатковы шок ад багацця складаных тэрмінаў мінуў. Паступова Джэйн пазнавала ўсё больш і больш інфармацыі, якая складалася ў значныя фрагменты. Цяпер перад ёй былі апошнія навіны з фронту эпігенэтыкі, якой надавалася тут, на базе, вялікая ўвага. Тэма была цікавая і сама па сабе, але, судзячы па ўсім, цікавасць, якая да яе праяўлялася сярод навукоўцаў базы, не была адцягненай - нейкім чынам яна была ўвязаная з галоўнымі мэтамі, адносна якіх у Джэйн не было яснага ўяўлення. На самой справе яна нават не была ўпэўненая, што яна ёсць - гэтая "галоўная цікавасць", настолькі разнастайнымі, рознабакова накіраванымі былі кірункі даследаванняў. Прамыя пытанні, якія задаваліся Эндзі або Томасу або каму заўгодна іншаму, выразнага адказу не знаходзілі. У выніку ёй прыйшла ў галаву простая думка, якая складаецца ў тым, што адпаведна акцэнтам, расстаўленым сярод разнастайных інтэрасаў, будзе адпавядаць лабараторная інфраструктура, так што трэба паглядзець - якія лабараторыі займаюць дамінуючае месца на базе, хаця б па памеру памяшканняў або колькасці занятых там людзей, і што-нішто, магчыма, атрымаецца зразумець. Але і гэты падыход апынуўся бесперспектыўным, паколькі на адну чару ваг можна было пакласці велізарную генетычную лабараторыю, якая будуецца, а на другую - дзесятак чалавек, якія ціха ходзяць то тут, то там, то замыкаюцца ў сабе ў кабінетах, то наогул знікаюць хрэн зразумееш дзе, каб потым нечакана з'явіцца на ніжніх узроўнях - і што тут перавешвае? Чым займаюцца гэтыя людзі, куды яны знікаюць?

У выніку, бясплённасць спроб разабрацца ва ўсім гэтым расчароўвала, і Джэйн працягвала займацца сваімі справамі.

Марта падбадзёрвала Джэйн, як магла, давала ёй літаратуру, запрашала на абмеркаванні, у якіх яна пакуль мала што разумела, але памаленьку асноўныя пытанні эпігенетыкі сталі для яе прывычнымі і зразумелымі, і наогул тэма была займальнай. Чаму Марта была зацікаўленая ў прыцягненні Джэйн, ёй было не зусім зразумела - можа агульная зычлівасць, а можа яна меркавала, што Джэйн зможа аказаць ім якую-небудзь дапамогу? Яна імкліва пераадолела Перфекцыянізм, які ледзь было не знішчыў цікавасць Джэйн - яна вырашыла, што першым чынам ёй трэба "авалодаць асновамі", і, узяўшы ў рукі здаравенны талмуд у трох тамах па генетыцы яна стала яго штудзіраваць. Цікавасць знікла ўжо дня праз тры, што неадкладна было заўважана Мартай. Пазнаўшы, чым занятая Джэйн, яна абмацюкала яе па-сяброўску, і пацягнула да Джэры. Той, носячыся з боку ў бок двухпавярховага футбольнага поля, на якім размяшчалася новая лабараторыя, прачышчаў ёй мазгі.

- Гэта дурны перфекцыянізм, малая, - угаворваў ён яе. - Уяві сабе, што будзе, калі перш, чым пачынаць даследаванні, ты вырашыш прайсці ўвесь шлях, што прайшла генетыка і фізіялогія за дзвесце гадоў. Ты што ж, пачнеш чытаць Мечнікава і Паўлава? Пастэра і Коха? Гэта вельмі цікава, бясспрэчна, і я ўпэўнены, што з цягам часу ты прачытаеш і іх і многіх іншых, аб якіх зараз і не чула, з велізарнай цікавасцю, але нельга ставіць гэта ў якасці абавязковай прадмовы. Нельга пачынаць знаёмства з навукай з падручніка, у якім параграф за параграфам выкладзеныя сучасныя ўяўленні аб навуцы. Ні ў якім разе, гэта смерць! Гэта цыяністы калій! Калі ты хочаш захапіцца навукай - ідзі непасрэдна ў цэнтр цыклона, у самае сэрца даследаванняў. Урывайся ў самае запаветнае, размаўляй з першапраходцамі. Пляваць, што нічога не зразумела. Ты разбірайся, задавай пытанні, адчыняй тыя ж самыя падручнікі і бяры з іх тое, што хочацца, што цікава. Вось узяць эпігенэтыку…

Джэйн і не сумнявалася, што слова "эпігенэтыка" з'явіцца ўжо на другой хвіліне іх гутаркі:)

- Гэта - новая маладая галіна генетыкі, малавывучаная. Мы робім першыя крокі, і што ж, ты адмовіш сабе ў прыемнасці рабіць гэтыя крокі разам з намі? Толькі таму, што ў цябе няма ведаў па класічнай генетыцы? Глупства! Да таго часу, калі гэтыя веды ў цябе з'явяцца, мы будзем ужо далёка наперадзе. Ты прапусціш масу цікавага, і пакуль будзеш наганяць выпушчанае, мы сыдзем яшчэ і яшчэ далей - гэта заганны круг. Не, трэба совацца ў самае пекла і паступова падцягваць свой прафесійны ўзровень - вось тады справа пойдзе.

- Ну і акрамя таго, - дадаў ён, спыняючыся і пільна гледзячы на яе, - ты ж фізік. У цябе галава працуе як у фізіка, а не як у генетыка. Гэта значыць, што ты ў любы момант можаш падказаць нечаканы для нас падыход да развіцця праблемы, у цябе можа праскочыць іскра ідэі, якая ў нас не праскочыць ніколі - проста з-за таго, што нашы мазгі працуюць у нейкай прывычнай каляіне, разумееш?

Яна разумела. Ёй падабалася пачувацца тым, хто можа аказацца карысным, ад каго можна чакаць цікавых ідэй і нечаканых падыходаў. Гэта падтрымлівала энтузіязм, з якім яна спрабавала разабрацца ў праславутай эпігенэтыцы. І толькі значна пазней яна даведалася, што Джэры разбіраецца ў фізіцы не горш за Поля, і не горш за Эда - высокага мужчыну гадоў пяцідзесяці, які ведаў адной з фізічных лабараторый, у якой займаліся незразумела чым.

Наогул, эпігенэтыка апынулася і на самой справе даволі простай навукай. Яна даследуе тое, што раней здавалася немагчымым - перадачу спадчынных змен у фенатыпе або ў экспрэсіі генаў не праз паслядоўнасці ДНК. У лабараторных умовах такія змены могуць заставацца бачнымі на працягу некалькіх пакаленняў розных жывых істот.

Мутацыі і змены ў ДНК - дзве рэчы, немагчымыя адна без адной, як лічылі на працягу сотні гадоў. Яны былі фактычна тоесныя ў галовах генетыкаў. Кажучы "мутацыі" разумелі "змены ДНК", і наадварот. Аднак яшчэ ў пачатку дваццаць першага стагоддзя высвятлілася, што справа ідзе не зусім так. Часам так здараецца, што змены ў паслядоўнасці ДНК не здараюцца, але замест гэтага іншыя генетычныя фактары прымушаюць гены паводзіць сябе па-іншаму. І калі раней усе думалі, што толькі гены прадвызначаюць, што ўяўляе з сябе жывая істота (уключаючы чалавека), то сёння мы ўжо сапраўды ведаем, што ўсё, што мы робім, што ямо, што п'ем, якія ўражанні атрымліваем, а галоўнае - адчуваем негатыўныя эмоцыі або азораныя ўспрыманні, і якія менавіта, і колькі - усё без выключэння аказвае ўздзеянне на экспрэсію нашых генаў і генаў будучых пакаленняў. Эпігенэтыка, фактычна, вярнула нас са света, у якім вельмі многае здавалася цвёрда запраграмаваным і незалежным ад нашага ладу жыцця, у свет, дзе вольны выбар існуе не толькі ў вобласці псіхічнай, але і ў вобласці генетычнай.

"Уздзеянне на экспрэсію генаў", - з прыемнасцю паўтарыла Джэйн, адчуваючы асалоду ад таго, што яшчэ пару месяцаў назад гэтае словазлучэнне выклікала б у яе прыступ няўпэўненасці ў сабе, але цяпер яна ўжо ведала, што экспрэсія - гэта працэс, у якім спадчынная інфармацыя ад гена, гэта значыць паслядоўнасці нуклеатыдаў ДНК, пераўтворыцца ў пэўны функцыянальны прадукт, будзе гэта РНК або бялок.

У лабараторыях "Краіны Бодхі" поўным ходам ішлі даследаванні таго, як азораныя ўспрыманні ўплываюць на экспрэсію генаў, і гэта было вельмі, вельмі цікава. Аказалася, што інтроны - тыя самыя некадыруючыя ўчасткі ДНК, незвычайна актывізуюцца пры АзУ, а ў звычайнага чалавека яны знаходзяцца ў спячым стане і не аказваюць уплыў на транскрыпцыю. Інтроны паказваюць - у якой паслядоўнасці тыя ці іншыя кавалкі генатыпа будуць збірацца, а ад гэтай паслядоўнасці залежыць вельмі многае, калі не ўсё. Адгэтуль выцякала адразу некалькі кірункаў даследавання, і Джэйн з кожным днём усё больш і больш угразала ў гэтым на ўласную прыемнасць і прыемнасць Марты і Джэры.

Адзін з кірункаў складаўся ў даследаванні генетычнага матэрыялу людзей, якія адчуваюць розныя азораныя ўспрыманні. Падыспытны рабіў штурм вызначанай АзУ або сукупнасці АзУ, пасля чаго яго ДНК падвяргаліся даследаванню. Гэта можа здацца неверагодным, і тым не менш аказалася, што нават трох сутак упартага спараджэння АзУ апынялася дастаткова, каб інтроны пачыналі функцыянаваць трохі па-іншаму, і паслядоўнасць зборкі некаторых бялкоў змянялася, што змяняла і іх уласцівасці. Але да якой ступені?

У сем'ях бежанцаў і сімпатаў нараджаліся дзеці - гэты працэс пачаўся яшчэ тады, калі пабудова морда-культуры толькі пачыналася, і першыя рэзультаты былі суцэль прадказальныя - народжаныя дзеці былі цалкам такімі ж, як і звычайныя, і многія з іх адчувалі непрыманне морда-жыцця і вярталіся ў звычайны свет, па той бок бар'ера, які раздзяляе свет звычайных людзей і свет людзей, якія імкнуцца да АзУ. Але калі дзеці нараджаліся ад морд, сітуацыя была іншая - перавага цікавых і жывых пупсаў над звычайнымі была ашаламляльнай. Менавіта тады і зарадзілася гіпотэза аб тым, што тыя змены, якія здараюцца ў арганізме чалавека, які культывуе азораныя ўспрыманні, тыя фізічныя перажыванні і фізічныя трансфармацыі, праз шэраг якіх ён праходзіць, адкладаюць адбітак і на генетычны матэрыял.

Іншы кірунак вывучаў уплыў АзУ, якое адчувае чалавек, на тых жывых морд, якія знаходзіліся пад яго ўплывам. Яшчэ вельмі даўно стала вядомым, што калі, скажам, моркве прайграваць падчас яе росту сімфанічную або арганную музыку, то рост узмацняўся, у той час як какафонія рока прыкметна запавольвала яго і прыводзіла да з'яўлення больш чэзлых плёнаў. Аналагічны рэзультат назіраўся, калі з кветкамі размаўлялі ласкава або грубіянска. Але ўсё гэта не выходзіла за рамкі пустых размоў, і зразумела чаму - няўжо можа звычайны чалавек "размаўляць ласкава"? Ён думае, што размаўляе ласкава, а на самой справе ў гэты момант перажоўвае якую-небудзь крыўду, або адчувае фонавае ауу і таму падобнае. Таму стабільных рэзультатаў атрымана і не магло быць. Інакш ішла справа ў лабараторыях "Краіны Бодхі", дзе культываванне азораных успрыманняў было пастаўлена на прафесійную аснову. І рэзультаты аказаліся дзіўныя. Расліна, якая была абраная ў якасці азоранага фактару для тых ці іншых АзУ, а таксама ў якасці аб'екта гэтых АзУ, відавочна перажывала прыкметныя змены ў экспрэсіі генаў. Ці мела гэта нейкі эвалюцыйны сэнс, толькі трэба было высвятліць.

Дзіўных рэзультатаў дамаглася група даследчыкаў, якія праводзілі вопыты ў падраздзяленні ў Намчэ. Джэйн ужо перастала дзівіцца, выяўляючы падраздзяленні "Краіны Бодхі" то там, то тут, таму яна і не здзівілася, калі аказалася, што на самай верхавіне груда, дамінуючага над Кхумджунгам, што ў гадзіне хады ад Намчэ, размясцілася невялікая біялагічная, а дакладней заалагічная і батанічная лабараторыі. Знайшоўшы неяк некалькі дзён, Джэйн злётала туды разам з Мартай - уласны жвавы двухмесны верталёт апынуўся страшна зручным, і адразу ж пасля гэтага вандравання Джэйн запісалася на курсы пілатавання - Марта кіравала верталётам выключна вольна. Седзячы ў празрыстай кроплі, якая няслася сярод заснежаных гор, Джэйн адчувала такое захапленне, у якое ёй у будучыні лёгка было ўпрыгваць пры адным успаміне.

Лабараторыя ў Кхумджунге была выключна маленечкая: на плошчы ў адзін гектар знаходзілася двухпавярховая хатка, апраўленая з двух бакоў буйнымі скаламі. Зверху на працягу ўсяго дня скрозь шкляны дах зазірала сонца. Тут і жылі і працавалі. Уласна хата займала зусім невялікую прастору, і вялікую частку гэтага гектара займаў родадзендронавы лес, абчэплены няўяўнымі лішайнікамі і мохамі. Менавіта на тэрыторыі гэтага лесу і ставіліся эксперыменты, якія ў будучыні стануць эпахальнымі. Рэдка дзе можна было ўбачыць такіх захопленых сваімі даследаваннямі людзей. Прачнуўшыся ў пяць раніцы, Джэйн ужо заставала іх за эксперыментамі або апрацоўкай рэзультатаў, а ідучы спаць у дзесяць, яна сыходзіла ад іх са шкадаваннем, бо вячэрнія дыскусіі былі ў разгары.

Самая цікавая для яе галіна гэтых даследаванняў датычылася прагрэсарства. Уплыў, які аказваўся даследчыкамі гэтай групы на жывую прыроду, быў накіраваным. Найболей бачных рэзультатаў дамаглася пара з Чылі - мужчына і жанчына з чыста нямецкай знешнасцю, якая працуе з групай варон. Калі Джэйн пачула ўпершыню, як размаўляюць гэтыя вароны, яна была здзіўленая да немагчымасці. У гэта проста цяжка было паверыць, але вароны і на самой справе размаўлялі - паміж сабой, пакуль што. Яны не каркалі, няўжо што зрэдку. Яны выдавалі сотні разнастайных гукаў, якія дбайна запісваліся і даследаваліся. Цэлымі гадзінамі напралёт вароны сядзелі на бліжэйшых дрэвах і трэніраваліся ў вымаўленні разнастайных гукаў. Прынцыповай пазіцыяй Хельгі (гэта, як ні дзіўна, апынулася мужчынскім імем) і Лауры было тое, што вароны не могуць навучацца ў няволі. Любыя формы навучання ў зняволенні яны адпрэчвалі, як загадзя штучныя, антыэвалюцыйныя і з-за гэтага бесперспектыўныя. Яны хацелі займацца толькі такім уплывам на варон, які быў цікавы самім гэтым крумкачам. Па іх меркаванню, толькі гэта забяспечвала высокую і шчырую зацікаўленасць варон у самаразвіцці і перадачы навыкаў нашчадкам. І яны атрымалі жаданае. Кожная варона была пазначаная двухколернай стужачкай на шыі, і па спалучэннях колераў нават Джэйн навучылася хутка іх пазнаваць. Дзіўна, але і крумкачы, як аказалася, лёгка распазнаюць твары людзей. Менавіта твары. Толькі Джэйн высунула у акно свой твар, як цікавасць варон знікала і яны адпрыгвалі на суседнія галінкі. Толькі ў акно высоўваўся хтосьці з пражываючых на базе, вароны тут жа праяўлялі большую цікавасць. Джэйн і раней чытала аб тым, што вароны - надзвычай разумныя птушкі, у якіх ёсць складаныя формы гульняў і сацыяльнага ўпарадкавання. І ўсё ж від моцных, магутных птушак памерам з невялікую кошку, якія гадзіну за гадзінай, дзень за днём адпрацоўваюць уласную размову, ствараюць на тваіх вачах сваю сапраўдную мову, быў дзіўны.

Гледзячы на іх, Джэйн прыходзілі ў галаву самыя розныя думкі і фантазіі, пачынаючы ад антыўтопій старых гадоў, у якіх разумнейшыя птушкі станавіліся агрэсіўнымі кілерамі, то лубачных ідылій, у якіх птушкі і людзі будуюць сумесна свет, у якім жывуць істоты, культывуючыя азораныя ўспрыманні. Адкрыта кажучы, асцярогі, нягледзячы на іх уяўную маларэальнасць, не адыходзілі, і Джэйн падзялілася імі з рабятамі. Тыя адрэагіравалі даволі канструктыўна, паказаўшы ёй рэзультаты сваіх даследаванняў, якія датычыліся менавіта такіх сацыяльных праяў варон, якія закраналі пытанні супрацоўніцтва або суперніцтва. Аказалася, іх таксама турбавала гэтае пытанне, і атрыманыя дадзеныя былі вельмі абнадзейлівымі: на першых этапах навучання птушкі паводзілі сябе даволі эгаістычна па прынцыпе "хто мацнейшы - той і мае рацыю". Не тое, каб яны біліся за ежу - такога амаль не назіралася, але канкурэнцыя, у якой перамагала больш спрытная і хітрая птушка, была суцэль звычайнай. Па меры таго, як птушкі развівалі мову, развівалася і іх сацыяльная арганізацыя, і на прыемнасць і палягчэнне навукоўцаў, развіццё гэтае ішло ў канструктыўным кірунку - сталі часта праяўляцца сяброўства і ўзаемадапамога. Калі раней птушанят кармілі толькі іх бацькі, то цяпер любая дарослая птушка магла аднесці ў валлё прынадны кавалачак печыва і прапанаваць яго птушаню, што давала бацькам магчымасць аддаваць свой час і на навучанне, і на іншыя птушыныя справы. Больш ускладненымі сталі і іх гульні. Узмацняўся іх давер да тых, каго яны ведаюць. Ужо на трэці дзень вароны пачалі браць ежу з рук Джэйн, і гэта было ўзрушаюча. Такая палахлівая птушка, і такая даверлівая. Яны дазвалялі сябе чапаць, перабіраць пёры, гладзіць. Джэйн лашчыла іх пухнатыя галовы, перабірала пальцамі пух на жываце, а птушка падоўгу стаяла і глядзела на яе. У такія хвіліны падступала яркая радасць і сімпатыя да гэтых жывых морд.

Заставалася адкрытым пытанне - у любой бы варонінай супольнасці здараліся б менавіта такія змены, або толькі ў тых, якія мелі сваімі настаўнікамі людзей, культывуючых АзУ? Нельга было скідаць з рахункаў і той фактар, які заключаўся ў скіраванасці жаданняў. Кіраванне развіццём варонінай культуры забяспечвалася, як ні здасца дзіўным, радаснымі жаданнямі навукоўцаў, бо ніякага іншага сродку камунікацыі паміж імі не магло пакуль што яшчэ існаваць. Джэйн пакуль слаба разумела сутнасць гэтага, і па словах Лауры, толькі ў чацвёртым класе - калі яна да яго дабярэцца - ёй стане зразумела многае, але ў агульных рысах гэта выглядала так: навукоўцы фіксавалі свой намер вызначаным чынам, і гэта задавала кірунак развіцця. Пад "намерам" разумеўся цэлы комплекс успрыманняў: радаснае жаданне (гэта значыць такое, якое суправаджаецца прадчуваннем або пачуццём таямніцы - безаб'ектным пачуццём таямніцы), затым - упэўненасць у тым, што развіццё пойдзе ў пэўным ключы. Сюды яшчэ ўключалася такое дзіўнае паняцце як "пранікненне". Джэйн спрабавала даведацца - што гэта такое, але Фосса ёй адказала, што пранікненню будзе вучыць Томас, і будзе гэта не раней, чым у другім, а можа і ў трэцім класе. Даследаванне намеру адносілася да тэматыкі, закрытай ад не-морд, таму дэталёва ў гэтым Джэйн разабрацца пакуль не магла.

Назіралі за развіццём варонінай культуры і этнографы, і судзячы па іх вялікіх вачах, ім тут было чым заняцца. Рэзультаты публікаваліся на ўнутраным сайце "Краіны Бодхі", але да воронінай этнаграфіі рукі Джэйн проста не даходзілі - у сутках занадта мала часу, і канкурэнцыя радасных жаданняў занадта высокая.

І дарэчы, гэта было яшчэ адной фундаментальнай зменай у яе жыцці - узмоцненая канкурэнцыя радасных жаданняў. З усмешкай яна ўспамінала свае першыя месяцы, праведзеныя тут, калі ёй здавалася, што жыццё напоўненае да берагоў. Як жа, да берагоў! Цяпер ёй здавалася, што тыя месяцы мінулі ледзь не дарма, сярод млявых жаданняў, якія перамяжоўваліся шэрасцю і нават нудой. Асабліва выпуклай стала розніца, калі пачаліся заняткі для першакласнікаў, і Джэйн стала назапашваць фрагменты.

Спачатку было цяжка, і здавалася, што фрагменты ўсё ж менавіта адымаюць час, а не дадаюць яго. Цяжка давалася практыка штохвіліннай фіксацыі (пхф), якая складалася ў тым, што практыкуючы штохвіліны ставіў у блакноце лічбу, якая характарызавала яго агульны стан па шкале ад мінус трох да плюс трох, дзе нулю адпавядаў светла-шэры стан задаволенасці, адзінцы - слабы азораны фон, двойцы - прыкметны азораны фон з выбліскамі АзУ, а тройцы - шчыльны і ўстойлівы азораны фон з яркімі выбліскамі АзУ і выяўленай упартасцю ў барацьбе за змену сваіх успрыманняў. Часам пачыналася натуральная ломка, калі жудасна не хацелася пачынаць рабіць пхф, асабліва падчас нейкай цікавай дзейнасці, хаця Фосса патрабавала, каб пхф выконвалася менавіта падчас актыўнай і цікавай дзейнасці. Ужо праз дзесяць дзён яе "адпусціла", і ўспамін аб пхф неадкладна рэзаніраваў з упартасцю і прадчуваннем, з клічам. Паколькі на ацэнку і фіксацыю стану неабходна марнаваць максімум секунду, то і час на самой справе не марнаваўся, а вось шчыльнасць жыцця падчас пхф узмацнялася прыкметна. Калі раней можна было на паўгадзіны заліпнуць у чымсьці не зусім здаровым - паразітычнай цікаўнасці або гнілой дружалюбнасці або нават у негатыўным фоне, то дзякуючы пхф гэта стала цалкам немагчымым. А праз месяц прывычка сталага кантролю свайго стану распаўзлася і за межы таго часу, на працягу якога выконвалася гэтая практыка.

Разам з Томасам яны навучыліся практыцы спараджэння ўпэўненасці-120. Пачалі менавіта з гэтага ўзросту, і Томас прапаноўваў нікуды не спяшацца, так што толькі нядаўна яна змяніла ўзрост са ста дваццаці на сто трыццаць. Упэўненасць у тым, што яна пражыве як мінімум сто дваццаць гадоў, таксама аказвала сур'ёзны ўплыў на інтэнсіўнасць і шчыльнасць радасных жаданняў, так што цяпер вароніна этнаграфія проста не магла канкурыраваць са ўсім астатнім.

Там жа, у Кхумджунге, Джэйн назірала за ходам даследаванняў, якія праводзілі батанікі-прагрэсары. Здавалася б, неспалучальнае спалучэнне. Калі расліны існуюць ужо мільярды гадоў, ці ёсць куды ім прагрэсіраваць? І хто такія "яны"? Калі асобная варона мела індывідуальнасць, то гэтага немагчыма было сказаць аб многіх раслінах, такіх як аднагадовая трава, напрыклад, або грыбы. Хаця з грыбамі Джэйн памылілася, бо ўласна грыбом у поўным сэнсе гэтага слова апынуліся не прывычныя нам смачныя пупсы з капялюшыкамі на ножках, а грыбніца, якая, як гэта напрыклад апынулася ў выпадку апенек, можа прымаць гіганцкія памеры - аж да некалькіх квадратных кіламетраў, і жыць многія гады, калі не дзесяцігоддзі або стагоддзі. І тым не менш нават аднагадовая трава апынялася падуладнай "намеру" даследчыкаў. У якасці прыкладу Джэйн убачыла дробную, зусім не самавітую расліну, якая з'яўлялася некалькімі травінкамі, якія раслі з аднаго кораня, па баках якіх размяшчаліся авальныя лісцікі накшталт акацыі. Джэйн успомніла, што бачыла раней такія кусцікі ў Тайландзе, калі сплаўлялася на рафце - яны раслі ўздоўж ракі, і калі дакрануцца да такой галінкі, то шматлікія лісцікі па яе баках павольна пачыналі зрушвацца, і секунд праз дзесяць згортваліся цалкам. Тут вырошчваліся тыя ж самыя расліны, але калі па парадзе дзяўчынкі, якая важдалася з імі, Джэйн дакранулася кончыкам пальцаў да лістоў, яна нават адскочыла ад нечаканасці і завішчала - лісцікі зачыніліся ледзь не скачком, ім запатрабавалася каля секунды, каб перайсці ад цалкам адчыненага ў цалкам зачынены стан.

- Гэта… рэзультат мэтанакіраванага ўплыву з дапамогай намеру? - Здзіўлена спытала Джэйн. - Няўжо гэта магчыма?...

- Як бачыш, - проста адказала пупса.

- Але… ці не з'яўляецца гэта ўмяшаннем у натуральнае развіццё падзей? Ці не з'яўляецца гэта гвалтам - умяшанне людзей з іх намерам у развіццё раслін? Ці не прывядзе гэта да тых жа наступстваў, якія мы ўжо атрымалі на заранку генетыкі, ствараючы генетычна-мадыфікаваных вырадкаў адзіна дзеля культу ўрадлівасці і ўзбагачэння, якія, у выніку, узнагародзілі людзей, якія елі іх, цяжкімі хваробамі?

Джэйн задала гэтыя пытанне хутчэй рытарычна, не чакаючы, увогуле, адказу, і памылілася - дзяўчынка апынулася суцэль падкаванай у гэтых пытаннях.

- "Натуральнае", - перапытала яна, і знаёмая інтанацыя праслізнула ў гэтым яе пытанні. - Гэта якое? А што такое ненатуральнае? Калі радасныя жаданні ненатуральныя, то што тады натуральнае? І потым - няўжо радасныя жаданні не з'яўляюцца прадуктам развіцця прыроды, няўжо яны з'явіліся нейкім іншым, не эвалюцыйным шляхам?

Такі просты ход думкі быў для Джэйн у навінку. Яна і на самой справе не здагадалася разгледзець пытанне менавіта такім чынам. Неяк само сабой, па ўсталяванай прывычцы любы ўплыў чалавека на прыроду разглядаўся як гвалт, як нешта ненатуральнае, але ж тут - не "любы" уплыў… гэта трэба было абдумаць, і Джэйн з прадчуваннем уявіла, як яны з Айрын і Трапам пасабачацца яшчэ на гэтую тэму, паміж імі трыма часта ўспыхвалі дыскусіі і спрэчкі, і рэдка было так, каб і спакойная Берта і ўжо тым больш выбухная Серэна не далучаліся да іх. Мільганула думка, што слова "сабачыцца" у людзей азначае "спрачацца", у той час як для яе цяпер яно стала трывала асацыявацца з гуллівай валтузнёй некалькіх шчэнаў. "Выратаванне мовы" - так звалі гэта морды.

- А наконт "гвалту", дык гэта глупства. Ніякага гвалту няма, бо калі мы, аказваючы ўплыў на расліны, кіруемся сваёй цікаўнасцю, радаснымі жаданнямі, то гэта не значыць, што яны слепа прымаюць любы ўплыў, нічога падобнага. Яны выбіраюць уплывы. У дадзеным выпадку гэтая расліна абрала адзін уплыў сярод многіх, так што можна лічыць, што дадзены ўплыў апынуўся ў рэчышчы эвалюцыйнага працэсу. Намер, які зыходзіць ад чалавека… ты ж ведаеш, што такое "намер"?

Джэйн была вымушаная прызнаць, што ведае гэта не зусім у дакладнасці, бо ні дакладнага складу ўспрыманняў, які складае яго, яна не ведала, ні ўспрыманне "пранікненне" не было ёй вядома.

- Пранікненне ў вядомай ступені можна лічыць разнавіднасцю адданасці, - растлумачыла пупса.

Было так незвычайна атрымліваць павучанні, якія выходзілі з вуснаў дзяўчынкі гадоў дзесяці, і нешта непрыемнае заварушылася - ці то зайздрасць, ці то рэўнасць, ці то прыкрасць аб тым, што столькі часу было прасрана дарма, а магла б таксама - нарадзіцца тут і вырасці - Джэйн не сумнявалася, што гэтая дзяўчынка - плён, так сказаць, мясцовага нараджэння і выхавання. Можа быць гэта нават морда-дзіця.

- … так што наўрад ці можна выказаць здагадку, што ўплыў, прадыктаваны адданасцю, можа быць гвалтам, - працягвала яна, - тым больш, што як я ўжо сказала, яны выбіраюць. Думаеш, вароны прымаюць любы ўплыў? Нічога падобнага - і яны выбіраюць, яны не дурныя. Мы даследуем не толькі тое - як ажыццяўляецца прыняты імі ўплыў, але і тое - якія ўплывы яны прымаюць, а якія - адпрэчваюць, і тым самым даведваемся шмат аб эвалюцыі. Табе зразумела? - Са смешнай сур'ёзнасцю ўдакладніла яна.

- Зразумела. Цікава. Вельмі цікава. Як цябе клічуць?

- Кунга. А цябе?

- Мяне… Джэйн. Я прасрала дваццаць пяць гадоў свайго жыцця, Кунга, вось так, - незразумела чаму раптам вымавіла яна. - Калі б я магла нарадзіцца і вырасці тут, я цяпер была б іншай, не такой тупой як цяпер. Табе зразумела?

Кунга кіўнула.

- Вельмі вялікая розніца паміж тымі, хто нарадзіўся тут і з самага нараджэння знаходзіцца тут, і тымі, хто, як ты, прыязджаюць з вонкавага света, - пацвердзіла яна, гледзячы сваімі сур'ёзнымі вочкамі.

- Вось і я аб тым…

- Бодхі кажа, што не важна - з якога месца стартуе чалавек. Важна - ці стартуе ён наогул.

- Так? Ну… магчыма, ён і мае рацыю…

- Ён мае рацыю. - Цвёрда вымавіла Кунга. - Без усякіх "магчымасцей".

Цвёрды і ясны погляд - такі, як у Эндзі або Фоссы або Фларынды. Яны вельмі падобныя.

- Я хачу быць падобнай на вас, вучыцца ў вас.

- Але ты ж вучышся, няўжо не? - Здзівілася пупса.

- Так, я вучуся і буду вучыцца, і я спадзяюся, што Бодхі сапраўды мае рацыю, дык я і бачу, як моцна я змянілася за некалькі месяцаў, а ўсё ж толькі пачынаецца!

- Заўсёды ўсё толькі пачынаецца. Бодхі кажа, што той, хто сапраўды жывы, кожную хвіліну адчувае, што для яго ўсё толькі пачынаецца.

- Ты часта маеш зносіны з Бодхі?

- Хацелася б часцей, - унікліва адказала Кунга.

Раптам абсурдна-адважная думка паўстала ў галаве ў Джэйн.

- Скажы…, а ты - сама ты - не з'яўляешся… ну…, як бы сказаць, - затапталася яна, каб не закрануць дзяўчынку мімавольным грубіянствам выразаў, - эксперыментам па прагрэсарству, як вашы вароны або твая траўка?

Кунга моўчкі глядзела ёй у твар, нічога не адказваючы і ніяк не рэагіруючы - наогул ніяк. На некалькі секунд Джэйн стала жудаснавата, бо да яе дайшло, што змены, якія здараюцца ў выніку таго, што на гэтага дзіця распаўсюджваюцца ўплывы намеру, створанага мордамі, дракончыкам і Бодхам, здараюцца ў тым ліку і на генетычным узроўні… Але жудаснасць мінула, саступіўшы месца пачуццю таямніцы і захапленню - будуецца новы свет, прама ў яе на вачах, і гэты свет ёй падабаецца.

Дзень сканчаўся, і заўтра раніцай яны з Мартай ляцелі назад, на Базу. Тут заставаліся Кунга з кветачкамі, Хельга і Лаура з варонамі, два этнографа, з якімі яна наогул не паспела нават пазнаёміцца і яшчэ з дзесятак людзей, з якімі блізкасць яе знаёмства вымушала жадаць лепшага. Тут зацесна, і Джэйн падумала, што трэба было б пашырыць гэтую мікра-базу, дакупіўшы суседнія ўчасткі родадэндронавага лесу. На імгненне паўстала нежаданне ляцець, жаль развітання з такім цікавым светам, але праз імгненне жаль знік - у яе таксама будзе цікавае жыццё, заўтра адразу пасля прылёту - занятак з Томасам, і Поль абяцаў паказаць новыя распрацоўкі ў кампактнай ядзернай энергетыцы, і Айрын вываліць на яе кучу ўражанняў, і з Серэнай можна памаркітавацца, і многае, многае іншае. Усё толькі пачынаецца.

 

<< back

forward >>