« Ìàéÿ »

Òîì 2: « Ïàõîäæàííå â³äà »

Ãëàâà 30

Два дні, вызначаныя Томасам як неабходныя для падрыхтоўкі сустрэчы з мордамі, мінулі для Торы вельмі насычана. Вайу шчыльна сеў за вывучэнне гісторыі Зямлі, час ад часу прыходзячы да яе са спісам пытанняў, катэгарычна адмовіўшыся сустракацца з кім-небудзь яшчэ да той пары, пакуль не пачне лепш разбірацца ў гісторыі і псіхалогіі чалавецтва. Таксама ён перадаў просьбу дзяўчыны, паводле якой тая прасіла пакінуць яе на некаторы час у спакоі, не задаваць ёй ніякіх пытанняў і, па магчымасці, наогул яе не заўважаць. Тора так і зрабіла, вялікую частку часу праводзячы на востраве, а пры наведванні катэджа імкнучыся нават не глядзець у бок дзяўчыны, калі тая непрыкметным ценем праслізгвала з даху ў пакой або зваротна.

Сустрэчу вырашылі правесці ў вялікай зале даследчага цэнтра, каб не рабіць таўкучкі, і паколькі ніхто не ўяўляў - што будзе ўяўляць з сябе гэтая сустрэча і пра што на ёй пойдзе размова, то мала хто ўтрымаўся ад разнастайных прагнозаў і здагадак. Хельдстрэм у адказ на ўсе роспыты адкараскаўся кароткай сентэнцыяй, якая зводзіцца да таго, што, па-першае, не трэба даставаць яго роспытамі, і па-другое, ніякія прагнозы не апраўдаюцца - гэта ён можа абяцаць цвёрда. Пасля такога катэгарычнага сцвярджэння хваля гіпотэз сышла, пакінуўшы толькі здагадкі наконт таго - з кім жа менавіта будзе сустрэча.

У самы апошні момант з'явіўся Чок, і, пашаптаўшыся аб чымсці з Томасам, мабыць не сышоўся з ім у меркаваннях. Разлютаваны шэпт і стрыманае, але выразнае жэстыкуляванне прыцягнулі да сябе ўсеагульную ўвагу, так што амаль нікім застаўся не заўважаным чалавек, які праслізнуў паміж людзьмі, якія стаялі і сядзелі, і затрымаўшыся побач з Томасам і Чокам, нібы разважаючы - дзе яму прымасціцца.

Толькі калі ён падняў руку, заклікаючы да маўчання, стала прыкметна, што чалавек гэты трохі незвычайны, хаця пакуль і незразумела - чым менавіта, а выгляд Томаса і Чока, якія звярнуліся ў слых, не пакінуў сумненняў - сустрэча пачалася. І зноў Тора здзівілася - як усё адбылося проста і штодзённа - цалкам не адпавядаючы значнасці падзеі.

- Мяне клічуць Трайланг, - прадставіўся чалавек. - Я з'яўляюся дракончыкам першай хвалі. Томас сказаў, што з'яўленне кагосьці менавіта з першай хвалі было б найболей уражлівым для вас.

Трайланг сеў.

- А Бодхі не прыйдзе? - пацікавіўся хтосьці.

- Бодхі не прыйдзе, ва ўсякім разе не гэтым разам, але я паспрабую не даць вам нудзіцца. Вам усім добра вядомая гісторыя стагоддзяў, якія непасрэдна папярэднічалі Вялікай Дзіцячай Вайне. Вы несумнеўна чыталі аб тым, што ў канцы дзевятнаццатага стагоддзя фізіка лічылася навукай скончанай і бесперспектыўнай з пункта гледжання пабудовы кар'еры. Тыя ці іншыя дапрацоўкі, шліфоўкі і ўдакладненні ўжо не гулялі прынцыповай ролі - фізічная карціна света была ясная. Выяўленыя Рэнтгенам прамяні, якія пранікалі скрозь цвёрдыя целы, былі, вядома, даволі дзіўнай з'явай, роўна як і выяўленае Бекерэлем засвечванне фотастужкі ў прысутнасці радыевай руды, але сутнасці гэта не змяняла…

Шэпт здзіўлення стаў даволі прыкметным, і Трайланг усміхнуўся.

- Не чакалі прыйсці на лекцыю па гісторыі фізікі? Нічога, набярыцеся цярпення. Наступны пераварот у фізіцы, стварэнне квантавай тэорыі і тэорыі рэлятыўнасці паставіла ўсё з ног на галаву. Скончаная, здавалася б, навука, зноў стала самай маладой. Наступіла стагоддзе тэхналогій. Мінула сто гадоў, і ўсё паўтарылася - зноў фізіка здалася навукоўцам у асноўным завершанай навукай, і хаця аб'ём наступных адкрыццяў усё ж уяўляўся яшчэ вельмі значным, нічога фундаментальнага чакаць ужо не прыходзілася. Квантавая хромадынаміка, святло, якое спынілася, і наступнае стварэнне квантавых кампутараў, святло, якое бегае па крузе, якое зрабіла непатрэбнымі грувасткія паскаральнікі, тэорыя струн, якая гатовая была аб'яднаць і ў выніку аб'яднала квантавую тэорыю з тэорыяй рэлятыўнасці, вырашыўшы тым самым праблему, якая стагоддзе мучыла фізікаў - працаваць яшчэ было над чым, не кажучы ўжо аб чаканым прагрэсе ў тэхналогіях, і гэты прагрэс на самой справе наступіў, канчаткова і ледзь было не беззваротна падмяўшы пад сябе ўсё жывое на планеце. Ніхто і не заўважыў, як у самым пачатку дваццаць першага стагоддзя з'явілася "Практыка прамога шляху" Бодхі, ды і чаго б заўважаць? Бо фізікі і тэхнолагі - гэта людзі, занятыя дакладнымі навукамі, пабудовай прыбораў і рашэннем матэматычных задач неймавернай складанасці. У вольны ад працы час яны, вядома, таксама маглі стаць "лірыкамі" - пісаць вершы, капацца на агародзе, чытаць прозу, ну або захапіцца будызмам, Кастанедай або ППШ. Але паміж "лірыкай", хай нават і вельмі значнай, і дакладнай навукай ляжала прорва неапісальнай велічыні.

Маніторы паказвалі твар Трайланга буйным планам, і Тора звярнула ўвагу на тое - як незвычайна выглядалі яго вочы. Яны нібы свяціліся знутры, хаця ад чаго менавіта мог бы паўстаць такі візуальны эфект, Тора зразумець не магла.

- У сваю чаргу тыя, хто ў пачатку дваццаць першага стагоддзя адкрылі для сябе практыку прамога шляху, былі людзьмі крайне далёкімі ад дакладных навук, - працягваў Трайланг. -  Адкрытая перад імі перспектыва жыцця без тупасці, без негатыўных эмоцый, напоўненая вандраваннямі ў азораных успрыманнях, захапіла некаторых з іх з такой сілай, што пасля яны сталі мордамі і дракончыкамі. Фізіка і матэматыка не вельмі цікавілі іх - толькі як спосаб атрымаць інтэлектуальную асалоду. Бодхі таксама спачатку засяродзіў сваю ўвагу на чыста псіхічных аспектах практыкі, і гэта было цалкам апраўдана, паколькі пакуль чалавек не дасягнуў бесперапыннага або амаль бесперапыннага азоранага фону, пакуль ён не атрымаў дастатковага вопыту экстатычных АзУ, усе дзверы перад ім заставаліся зачыненыя. Нават першыя морды і дракончыкі ў самых сваіх бурных фантазіях не маглі ўявіць сабе таго - якія перспектывы адкрыюцца перад імі па меры іх прасоўвання ў практыцы, хаця, хачу адзначыць, само па сабе перажыванне азораных успрыманняў як было, так і застаецца да гэтага дня самым значным, самым дзіўным і самым захапляльным вопытам - нягледзячы на ўсе тыя пабочныя адкрыцці, якія яны прыносілі з сабой.

- Ты маеш на ўвазе вандраванне ва ўсвядомленых снах, інтэграцыю ўспрыманняў, адкрыццё населеных міроў і іншае? Калі кажаш аб пабочных адкрыццях, ты гэта маеш на ўвазе?

- Не толькі. Давайце задамося такім вось пытаннем, - Трайланг сплёў пальцы рук, задраўшы вялікія пальцы ўверх. - Ці ведаем мы з гісторыі аб існаванні людзей, якія выраблялі б на нас надзвычайнае, незабыўнае ўражанне ўзроўнем сваёй шчырасці, сваёй здольнасцю думаць ясна і рэвалюцыйна, якія выклікалі б ў нас яркую сімпатыю і нават адданасць? Ведаем. Рамакрышна робіць глыбокае ўражанне, якім ён паўстае перад намі са старонак кніг Ішэрвуда і Махендры Натх Гупты, а таксама са слоў Вівекананды, Абхедананды і іншых. Як дакладна заўважыў Ішэрвуд, можна спрачацца аб тым - кім быў Рамакрышна, а кім ён не быў, але бясспрэчна адно - перад намі - неверагодны феномен, і што асабліва дзіўна - жыццё гэтага феномену, хай і даволі кароткае, але літаральна запратакаліраванае шматлікімі вучнямі і проста людзьмі, якія любілі паслухаць яго - і было што запісваць, паколькі меў зносіны з людзьмі ён амаль бесперапынна, асабліва ў апошнія гады. Лёгка ўсумніцца ў сведчаннях найбліжэйшых вучняў якога-небудзь "духоўнага настаўніка" - з тых ці іншых матываў яны могуць перабольшыць або проста падмануць. Выпадак Рамакрышны выключны, паколькі сярод найбліжэйшых яго сведак і вучняў - дзесяткі зусім рознатыповых людзей! Гэта і вытанчаны інтэлектуал Абхедананда, якога на мякіне не ашукаеш - дастаткова прагартаць дзесяцітомны збор яго твораў, каб пераканацца ў выключнай вастрыні яго інтэлекту і наогул цвярозым падыходзе да жыцця. Гэта і Вівекананда - чалавек, які робіць на нас уражанне выключна шчырага і гэтак жа інтэлектуальна развітога. Вівекананда, у адрозненне ад іншых вучняў, у першы час быў наладжаны вельмі скептычна ў адносінах да Рамакрышны, і нейкі час наогул лічыў яго псіхічна нездаровым, хаця і надзвычай прывабным чалавекам. Каб такі чалавек, як Вівекананда, прызнаў Рамакрышну не проста шчырым, не проста дзіўным чалавекам, але богам, неабходна было нейкае асаблівае перажыванне, нейкае асаблівае ўспрыманне, якое б не астаўляла месца сумненням - а мы ведаем, што для таго, каб не заставалася сумненняў, патрабуецца цэлы шэраг такіх перажыванняў, а не адно-два. Сярод тых, хто апісвае розныя цуды, перажытыя ім у зносінах з Рамакрышнай, ёсць і цалкам "прызямлёныя", так сказаць, людзі - напрыклад Гірыш - найбуйнейшы бенгальскі драматург дваццатага стагоддзя - чалавек, які праводзіў вольны ад тэатра час у папойках і маркітуючы прастытутак. Аўтарытэтныя лекары, буйныя палітыкі (!), буйныя рэлігійныя дзеячы, якія, наогул кажучы, павінны былі бачыць у Рамакрышне канкурэнта, і некаторыя спачатку так да яго і адносіліся… што, усіх іх ахапіла вар'яцтва? Усе яны разам з вучнямі Рамакрышны ўтварылі нейкую змову, паслядоўна ствараючы міф аб сваім настаўніку? Усе яны, папросту кажучы, ілгуны, якія хай нават і кіраваліся добрымі намерамі? Мусіць, быў нейкі цэнтр прапаганды, дзе фармаваліся дырэктывы, міфы і ілжэсведчанні? Глупства. У гэта паверыць немагчыма. Феномен Рамакрышны тым і дзіўны, што жыццё яго працякала на вачах сотняў, калі не тысяч, іншых - цалкам разнамасных людзей. Апісанні таго - як паводзіў сябе Рамакрышна, пра што ён размаўляў з людзьмі - гэта ж таксама надзвычай паказальная рэч! Чым больш вопытны чалавек у даследаванні сваіх успрыманняў, чым больш ён натрэніраваны ва ўстараненні дамалёвак, чым большы яго вопыт яснага мыслення і перажывання розных азораных успрыманняў, тым непахісней яго ўпэўненасць у тым, што Рамакрышна быў выключна шчырым чалавекам, які адчуваў азораныя ўспрыманні неверагоднай сілы і глыбіні. Тым больш рэзаніруюць словы Рамакрышны з АзУ у табе самім, чым часцей і больш ты сам адчуваеш АзУ. Гэта - адзін бок пытання.

Трайланг зрабіў паўзу і абвёў поглядам слухаючых яго людзей.

- Але ёсць і іншы бок. Ці можам мы - дарослыя, сур'ёзныя людзі, сур'езна паверыць у тыя цуды, сведкамі якіх былі людзі, якія мелі зносіны з Рамакрышнай? Пералічваць я іх не буду - у кнізе Ішэрвуда яны апісаныя ў дастатковай меры. У гэтыя цуды хочацца паверыць, але ці атрымліваецца? Ці не ўзнікае крытычнага разыходжання паміж нашым жаданнем паверыць у іх і немагчымасцю адчуць колькі-небудзь значную і трывалую ўпэўненасць у тым, што ўсё гэта - праўда? Давайце ўспомнім іншую гісторыю - апісаную Кастанедай. Постаці дона Хуана і іншых ваяроў паўстаюць перад намі з яго кніг як жывыя. Але - дазвольце, як магчыма паверыць у тое, што там напісана??

З гэтымі словамі Трайланг абвёў аўдыторыю такім поглядам, быццам сам ён ужо сапраўды ніяк не мог паверыць у такое свядомае глупства.

- Так і хочацца абазваць усё гэта казкамі і пакласці кнігу на паліцу з ненавуковай фантастыкай або другараднай эзатэрыкай. Аднак… казкі гэтыя перамяшаныя са зместам дзіўнай каштоўнасці! Незалежна ад таго - праўдай або выдумкай з'яўляюцца апісаныя Кастанедай неймаверныя цуды, якія вытваралі дон Хуан, дон Хенара і г.д. - тыя думкі, якія мы сустракаем у яго кнігах, той вопыт, пацвердзіць які шмат у чым можа любы шчыра практыкуючы ППШ, несумнеўна сведчаць аб тым, што дон Хуан і іншыя ваяры, або іх правобраз або правобразы (хтосьці ж, як ні круці, быў аўтарам тых думак і прапанаваных ім практык!), былі людзьмі, якія маюць найглыбейшыя спазнанні і дзіўны вопыт - метадам тыка такую "фантастыку" не напішаш, якая б з такой дакладнасцю супадала б з нашымі ўласнымі рэзультатамі. Ну а ў кнігах Далай-Ламы-XIV, якога я асабіста ведаў, і які аказваў на сучаснікаў такое велізарнае ўражанне сваёй шчырасцю, праўдзівасцю і жаданнем любой цаной не адчуваць негатыўныя эмоцыі - няўжо ў яго кнігах, а таксама ў кнігах яго найбліжэйшых сяброў, такіх як Тулку Урген Рынпочэ, няма апісанняў цудаў, якія выглядаюць зусім па-дзіцячаму, накшталт знікнення манахаў у вясёлкавым целе? Палётаў па паветры? Любы больш-менш сур'ёзны чалавек, не кажучы ўжо аб навукоўцах, такія кніжкі са ўздыхам паставіць на адну паліцу з мастацкай літаратурай (у лепшым выпадку), але ўжо ніяк не на паліцу з Бертранам Раселам або Тэадорам Маммзенам. Казкі, яны і ёсць казкі. Ну, і Бодхі таксама "адзначыўся" - вы памятаеце апісанні розных "цудаў", якія морды нібы фіксавалі, маючы зносіны з ім. Тут і імгненныя перамяшчэнні ў прасторы, з'яўленні і знікненні, левітацыя, чытанне думак і пазнаванне мінулага і будучыні, у апісаннях морд нярэдкія згадванні аб тым, што Бодхі мог даволі вольна кіраваць надвор'ем, напрыклад.

- Пра надвор'е я не памятаю…

- Гэта не ў яго кнізе, а ў справаздачах Яркі…

- Цяпер, - Томас пакапаўся і, абраўшы патрэбны пункт, націснуў на кнопку на сваім стыку. На экране адлюстраваўся тэкст: "Учора, калі вярталіся з дайвінга, пачаўся дождж, і калі мы пад'ехалі да порта, дождж хуячыў ужо моцна. Намакаць мне не хацелася, бо запасной адзежы ў нумары не было. Тады Бодх паглядзеў на мяне і сказаў: "папрашу дождж перастаць". Я - "як гэта?". Лодка ўжо сканчала швартавацца. І дождж скончыўся! Менш чым за хвіліну вельмі моцны дождж скончыўся зусім. Павярнуўшыся, Бодх сказаў: "вось так"".

- Гэта цытата з ранніх дзённікаў Яркі, - растлумачыў Томас. А вось яшчэ. Ён павазіўся яшчэ трохі, і на экране з'явілася: "Мы ўтрох - я, Ежаціна і Бодх, падыходзілі да Бенкара. Ад Луклы ішлі павольна, размаўляючы і тарашчачыся на горы, рэчкі і вадапады – усё ж у Непале самыя ачмурэнныя, самыя жывыя рэчкі з усіх, якія я бачыла. Калі падыходзілі да Бенкара, нашы жаданні падзяліліся - Ежаціна хацела ісці далей, да Намчэ, Бодх прапаноўваў спыніцца тут, бо лічыў, што Ежаціна няправільна разлічвае свае сілы, і не зможа без перанапружання ў першы жа дзень трэка прайсці такі кавалак, асабліва ўлічваючы пад'ём перад Намчэ. Я прапаноўвала прайсці яшчэ гадзіну і заначаваць у наступным пасёлку. Надвор'е стаяла сонечнае, была невялікая воблачнасць. Літаральна за пяцьдзесят метраў да таго гэстхауза, у якім прапаноўваў спыніцца Бодх, пачаўся дождж. Бодх хітра паглядзеў на нас і сказаў: "вось і дождж пачаўся, пад дажджом цяпер ісці не хочацца". Мы адрэагіравалі на гэта як на жарт, і жартам жа наехалі на Бодха, што маўляў гэта несумленна - карыстацца такімі прыёмчыкамі. Тым не менш дождж узмацніўся, і мы вырашылі тут паснедаць і вырашыць - што далей. За сняданкам мы прыйшлі да агульнага меркавання, што мэтазгодна заначаваць у наступным пасёлку. Тады Бодх сказаў: "добра, значыць дождж адменім". Пакуль мы пілі чай і нешта там елі, надвор'е заставалася пахмурным і ішоў дождж. Але толькі мы ўзялі заплечнікі, спусціліся на першы паверх і падышлі да выхаду, як дождж перастаў! Бодх, ізноў нібы жартам, спытаў - вы як хочаце - каб было толькі сонца, або сонца і аблокі? Мы захацелі сонца і аблокі, каб не было горача, і так яно і было - лёгкая воблачнасць і сонца, якое мякка прыгравала скрозь іх. У нейкі момант сонца стала пячы мацней, і Ежаціна сказала - не, так занадта горача. Праз дзесяць секунд стала зноў як раней. Бодх спытаў - "так нармальна?". Мы потым яшчэ жартам прасілі то дадаць, то зменшыць сонца, і нашы пажаданні выконваліся з затрымкай у 5-10 секунд. І гэта ўжо не было жартам, таму што растлумачыць усё гэта супадзеннем было немагчыма. Праходзячы міма чэк-паста, дзе афармляюцца перміты на трэк, мы зайшлі ў хатку і знайшлі там трохмерную карту ўсяго раёна вакол Эверэста, і хвілін пяць скакалі вакол яе, адшукваючы знаёмыя месцы і маршруты. Калі мы выйшлі з хаткі, зноў ішоў дождж. Я сказала Бодху, і ён адказаў, што проста адцягнуўся, калі мы ўсе разглядалі макет гор. Праз дзесяць-дваццаць секунд зноў усталявалася ранейшае надвор'е - сонца і лёгкая воблачнасць. Падышоўшы да маста, за якім пачынаецца пад'ем да Намчэ, я сказала, што наогул было б зараз клёва, калі б і свяціла сонца, і прайшоў бы дробны-дробны імжачы дожджык - такі, як вадзяны пыл побач з вадападам, каб трохі асвяжыцца перад уздымам. І калі мы ішлі па масце, менавіта такі дожджык і прайшоў - пры гэтым свяціла сонца і было вельмі прыемна."

- Усё. - Томас убраў джойсцік, і Трайланг працягнуў.

- Такія параграфы неадкладна выклікаюць скепсіс у самых прагматычна наладжаных людзей, якія цікавяцца ППШ, хаця выпадак з Бодхі, вядома, адрозніваецца ад іншых - бо яго кніга - гэта фактычна падручнік, зборнік інструкцый, у дакладнасць якіх не трэба верыць - ты можаш у любую хвіліну ўзяць і праверыць і пераканацца, што калі інструкцыю выканаць у дакладнай адпаведнасці з указаннямі, то і адпаведны рэзультат ты атрымліваеш неадкладна.

Трайланг змяніў паставу і ўсміхнуўся.

- Тут таксама ёсць свае нюансы, вядома, бо каб выканаць інструкцыі, якія прыведзеныя ў кнігах Бодхі, неабходна ўжо мець хаця б мінімальную шчырасць. У самыя першыя дзесяцігоддзі распаўсюджвання ППШ можна было натыкнуцца на самыя недарэчныя спробы крытыканства. О, некаторыя з іх былі проста жахліва недарэчнымі, што не перашкаджала найболей тупой частцы чытачоў прымаць іх і падтрымліваць - калі вы не супраць, я прывяду некалькі прыкладаў, так? А, хаця не, навошта, ёсць жа прама такі артыкул, напісаны Бодхам: "Крытыкі і крытыканы" - вы ўсе яго напэўна чыталі. Так што ж атрымліваецца? Атрымліваецца - прычым штораз - дзіўная сітуацыя - дзіўныя, выключна шчырыя, ясна думаючыя, выклікаючыя прыхільнасць і адданасць людзі, і ўсе як на падбор - фантазёры, якія вешаюць локшыну на вушы даверлівай публіцы? Пачакайце - у Сатпрэма - апісанне сітуацыі, калі Аурабіндо сядзеў у сваім пакоі, калі пачаўся ўраган - наймацнейшы вецер і дождж, дрэвы схіляюцца, вучні заходзяць у пакой Ауробінда, каб зачыніць акно, і што яны бачаць - акно адчыненае, але ўраган унутр пакоя не пранікае! А сам Ауробінда - памятаеце, як ён апісваў, як седзячы ў турме адчуў левітацыю падчас медытацыі? Вось чорт! Ды што ж гэта такое - чарговая шайка трапла. І ізноў - не ўкладваецца, ну ніяк не складаецца гэтае кляймо ні з асобай самога Аурабіндо, ні з асобай Сатпрэма… І сітуацыя яшчэ больш абцяжарваецца тым, што сапраўдныя ашуканцы ўсяляк імкнуцца распаўсюджваць аб сабе слых аб тым, што яны здольныя на рознага роду цуды.

Парадокс! Але ж мы не можам проста прайсці міма такога парадоксу, вонкава, на словах, прызнаючы "магчымасць такіх з'яў", і пры гэтым выцясняючы яснасць у тым, што ўпэўненасць ў праўдзівасці такіх апісанняў вельмі і вельмі слабенькая… Неяк жа трэба ўсё гэта растлумачыць?

Трайланг зрабіў жэст, які даваў зразумець, што ён змяняе тэму.

- Вернемся да гэтага пазней, а цяпер давайце зноў пагаворым аб фізіцы. Магу зразумець ваша здзіўленне: запрашалі дракончыка, а атрымалі лектара па фізіцы. Ну… набярыцеся цярпення. Паколькі сярод вас, як я думаю, нешматлікія адчуваюць сур'ёзную цікавасць да фізікі і маюць прымальную яснасць хаця б у самых асновах квантавай механікі і тэорыі рэлятыўнасці, я паспрабую распавесці як мага прасцей і як мага болей сцісла. Першае, што неабходна цвёрда засвоіць, гэта тое, што хуткасць святла - велічыня сталая. Гэта не тэорыя - гэта факт, і выяўлены ён быў у вопытах Майкельсона і Морлі, якія замяралі хуткасць святла па ходзе руху Зямлі вакол Сонца і супраць яго. У першым выпадку хуткасць святла склалася б з хуткасцю кручэння зямлі вакол Сонца, у другім - аднялася б, і ўзяўшы сярэдняе арыфметычнае яны атрымалі б шукаемую велічыню. Усё проста. Акрамя рэзультатаў - яны атрымаліся няпростыя: хуткасць святла ў абодвух эксперыментах апынулася аднолькавай. У будучыні было праведзена мноства іншых эксперыментаў, дакладнасць якіх на парадкі перавышала дакладнасць тых першых вопытаў, але рэзультат апынуўся нязменным: хуткасць святла - велічыня сталая, роўная прыкладна 299792458 метраў у секунду, або - што прасцей запомніць - трыста тысяч кіламетраў у секунду.

Вядома, гэта азначала, што ўсе ўяўленні аб свеце паляцелі дагары нагамі. Класічная фізіка, зразумела, застаецца непахіснай у вядомых нам дыяпазонах хуткасцей, энергій, мас, бо мільёны вопытаў, якія правадзіліся ў тысячах кабінетаў на працягу сотняў гадоў, неабвяргальна давялі пэўнасць ньютонаўскага апісання света, дзе закон складання хуткасцей выконваўся нязменна. Але сталасць хуткасці святла прывяла да разумення, што фундаментальныя ўяўленні аб свеце павінны быць змененыя - прычым такім чынам, каб ньютонаўская фізіка засталася некранутай, але каб і ізноў адкрытыя факты былі б растлумачаныя.

Як вядома, Эйнштэйн здолеў вырашыць гэтае пытанне, выказаўшы здагадку, што хуткасць святла з'яўляецца максімальнай хуткасцю, наогул магчымай у прынцыпе, і што пры хуткасцях, блізкіх да хуткасці святла, так званых "рэлятывісцкіх" хуткасцях, здараюцца дзіўныя ператварэнні прасторы, масы і часу. Раней прастора і час разумеліся як нешта накшталт арэны, на якой матэрыяльны свет будаваў сваё ўяўленне. Зараз прастора і час сталі паўнапраўнымі ўдзельнікамі фізічных працэсаў - сціскаючыся і пашыраючыся, запавольваючыся і паскараючыся.

Наогул тэорыя рэлятыўнасці выглядае надзвычай проста, а кажучы дакладней - надзвычай проста выглядаюць яе ўраўненні. І гэта можа прывесці да ілжывай упэўненасці ў тым, што мы добра РАЗУМЕЕМ тэорыю рэлятыўнасці. Па праўдзе кажучы, каб пачаць добра разумець яе, неабходна ўважліва, не спяшаючыся, разглядаць адну за адной з'явы, якія мы назіраем, а таксама вырашаць задачы, якія ўзнікаюць пры дэталёвым даследаванні пытання.

Паколькі поўны выклад тэорыі рэлятыўнасці ўсё ж не ўваходзіць цяпер у маю задачу, - усміхнуўся Трайланг, - я засяроджуся на адным яе аспекце, а менавіта - на эфекце запаволення часу. Уявім сабе, што мы адпраўляем касмічны карабель з Зямлі, разганяючы яго да субсветлавых, гэта значыць амаль светлавых, хуткасцей, затым тармозім яго, паварочваем, разганяем зноў і зноў тармозім ужо ля Зямлі. Касманаўт пражыве толькі адну гадзіну свайго жыцця, а ў нас можа мінуць месяц ці год - гэта залежыць ад таго, наколькі блізка да хуткасці святла быў разагнаны карабель.

Узнікае ўяўны парадокс - рух жа адносны, і чаму пастарэем менавіта мы - пакінутыя на Зямлі? Бо з пункта гледжання касманаўта ён бачыць, што менавіта Зямля стала хутка аддаляцца ад яго, потым затармазіла і павярнула зваротна. Тым не менш пастарэем менавіта мы, таму што нягледзячы  на сіметрычны графік нашага руху адноснага адзін аднаго, мы адчуем РОЗНЫЯ адчуванні. Матэрыя, з якой мы складаемся, падвергнецца розным уздзеянням. Калі касмічны карабель пачне разганяцца, менавіта касманаўт адчуе рэзкае нарастанне сваёй масы- так званую "перагрузку".  І зваротна - падчас тармажэння менавіта ен зноў яе адчуе. Менавіта падчас паскарэння нашы сістэмы каардынат перастаюць быць сіметрычнымі, раўнапраўнымі, як гэта было бы ў выпадку раўнамернага прамалінейнага руху адзін адносна аднаго.

Цікавых задачак можна прыдумаць колькі заўгодна, напрыклад - калі касманаўт, які ляціць са субсветлавой хуткасцю, уключыць ліхтарык і выпусціць прамень святла па ходзе свайго руху, то - зыходзячы з таго, што хуткасць святла ў вакууме заўсёды адна і тая ж (нібы "запаволенне" святла пры мінанні яго ў розных асяроддзях мы не разглядаем, бо запаволенне гэтае ўяўнае, яно адбываецца з прычыны множнага пераламлення святла і павелічэння, такім чынам, яго траекторыі), атрымаецца, што і касманаўт ляціць з хуткасцю амаль роўнай хуткасці святла, і святло яго ліхтарыка ляціць ад яго амаль што з той жа хуткасцю! Гэта значыць што - касманаўт будзе бачыць, як фатон ляціць ад яго з хуткасцю слімака? Не. З пункта гледжання касманаўта святло будзе ляцець ад яго з той жа самай хуткасцю - 300 тысяч кіламетраў у секунду, але МЫ, гледзячы на ўсё гэта, будзем бачыць, як фатон мірна пасецца наперадзе касманаўта.

Для таго, каб апісваць такія дзіўныя карціны, зручна ўвесці паняцце "скарачэння прасторы". Мы кажам, што прастора скарачаецца ў кірунку руху. Пры даступных нам хуткасцях ні запаволення часу, ні скарачэння прасторы мы заўважыць не можам, але ў адмысловых вопытах, дзе элементарныя часціцы разганяюцца да субсветлавых хуткасцей, абодве гэтыя з'явы праяўляюцца выключна відовішчна. Напрыклад, элементарная часціца, быўшы разагнаная ў паскаральніку, можа пражыць у тысячы разоў даўжэй за іншую такую ж часціцу, якая не падвяргаецца паскарэнню.

Пры ўвядзенні паняцця "скарачэння прасторы" мы можам дадзеныя парадоксы апісваць на больш зразумелай нам мове. Мы будзем бачыць, як фатон чарапашым тэмпам уцякае ад касманаўта, але гэта з НАШАГА пункта гледжання, але ж і фатон, і касманаўта, і прастору паміж імі мы бачым у жахліва сціснутым выглядзе, і той самы сантыметр, на які з нашага пункта гледжання аддаліцца фатон ад касманаўта за секунду, у свеце таго касманаўта будзе роўны ўсё тым жа тромстам тысячам кіламетраў. Ну і сам касманаўт будзе выглядаць для нас, маючым мікраскапічную таўшчыню ў кірунку яго руху. Мы для яго, у сваю чаргу, будзем выглядаць гэтак жа смяхотна.

Яшчэ можна ўпамянуць аб масе. Маса - фактычна гэта мера інэрцыі цела. Або наадварот - інэрцыя цела - мера яго масы. З пункта гледжання ўраўненняў фізікі гэта ўсё роўна. Гэта значыць калі я хачу разагнаць памяранец, я павінен пачаць стала прыкладваць да яго сілу, марнуючы на гэта энергію - памяранец пачне разганяцца, і будзе адчуваць пры гэтым перагрузку. Кажучы аб масе, пажадана правесці дакладную грань паміж паняццямі "маса" і "вага". Маса - гэта менавіта мера інэртнасці цела - аб гэтым мы цяпер і будзем казаць. У той час як "вага" - гэта сіла, з якой цела цісне на апору. Для выгоды нашай прадметнай дзейнасці, мы выкарыстоўваем гэтыя тэрміны як тыя, што пазначаюць адно і тое ж. Мы можам сказаць "гэты памяранец мае масу ў кілаграм", і можам сказаць "ён важыць кілаграм" - з пункта гледжання фізікі, гэтыя сцвярджэнні не раўнацэнныя, але ў нашым бытавым жыцці мы гэтымі тонкасцямі грэбуем, і цяпер мы таксама імі будзем грэбаваць.

Такім чынам - пры разгоне памяранец будзе адчуваць перагрузку, пры гэтым яго вага будзе расці, бо калі б памяранец ляжаў на вагах, то пры паскарэнні шалі паказалі б павелічэнне вагі, гэта значыць павелічэнне сілы, з якой памяранец душыць на шаль ваг.

Для таго, каб тэорыя рэлятыўнасці была несупярэчлівай, Эйнштэйну прыйшлося выказаць здагадку, што менавіта таму мы і не можам разагнаць нейкае цела да светлавой хуткасці, што пры набліжэнні да хуткасці святла маса цела імкнецца да бясконцасці, і адпаведна мы павінны да бясконцасці павялічваць неабходную для гэтага энергію. Эфект павелічэння масы пры рэлятывісцкіх хуткасцях мы таксама выдатна можам назіраць у паскаральніках - часціца, якая нясецца са субсветлавой хуткасцю міма нас, можа важыць у тысячы разоў больш, чым тая ж часціца, якая адносна нас знаходзіцца ў пакоі.

Як вы ведаеце, Эйнштэйну яшчэ прыйшлося ўвесці тоеснасць масы і энергіі, і мова фізікі яшчэ больш спрасцілася - часціца, якая нясецца з велізарнай хуткасцю МІМА НАС, мае з нашага пункта гледжання велізарную кінэтычную энергію, а паколькі энергія эквівалентная масе, то і не дзіўна, што такая часціца мае велізарную масу. З пункта гледжання той часціцы, якая нясецца міма нас, ўсё, вядома, наадварот - менавіта мы нясемся міма яе і маем велізарную масу. Атрымліваецца дзіўная з'ява - маса з'яўляецца адносным паняццем! Яна залежыць ад сістэмы адліку. Ну і ізноў жа мноства эксперыментаў паказалі, што маса і энергія на самой справе могуць ператварацца адна ў адну, або, кажучы больш дакладна, нейкі аб'ект, які праяўляе сябе для нас як "часціца", пры вызначаных умовах пачне праяўляць сябе як "энергія", "выпраменьванне", прычым колькасныя суадносіны адпавядаюць вядомай эйнштейнаўскай формуле E=MC2

Эйнштэйн увёў яшчэ эквівалентнасць паняцця "гравітацыя" і "крывізна прасторы", ён зрабіў яшчэ мноства дзіўных прадказанняў, якія неймаверна пацвярджаліся адно за адным. Але я аб гэтым казаць не буду - для маіх мэт гэтая інфармацыя залішняя, а засталося толькі ўпамянуць пра час. Час, з пункта гледжання Эйнштэйна, запавольваецца ў рухаючыхся сістэмах, і тым большы, чым большая хуткасць. На самой справе, калі мы кажам аб запаволенні часу, нам неабходна ясна разумець, што гэтая фраза - толькі зручнае пазначэнне некаторых з'яў, якія назіраюцца. Напрыклад, разагнаўшы нестабільную часціцу ў паскаральніку да субсветлавых хуткасцей, мы можам, не верачы сваім вачам, заўважыць, што перыяд часу, які прайшоў да моманту яе распаду, вырас у дзесяткі, сотні, тысячы разоў! Часціца стала супердоўгажыхаром! Неймаверна - вось гэта шлях да даўгалецця:) Так? - Трайланг натхнёна падскочыў. - Нажаль, не. Час жыцця гэтай часціцы павялічыўся толькі з нашага пункта гледжання - у нашай сістэме адліку. У "яе ўласным свеце" часціца пражыла сваё звычайнае жыццё, са здзіўленнем назіраючы за тым, як мы, тыя, хто рухаецца адносна яе з жахлівай хуткасцю, нібы ператварыліся ў доўгажыхароў. З нашага пункта гледжання ўсе фізічныя працэсы, якія працякаюць ў сістэме, якая нясецца міма нас, пачынаюць працякаць павольней. Але ўводзіць паправачныя каэфіцыенты для ЎСІХ велічынь - глупстава, немагчыма. Таму мы робім хітры ход - мы проста гаворым, што ў сістэме, якая рухаецца, "запавольваецца час" - і ўсё становіцца параўнальна простым і зразумелым.

Трайланг падняўся, расцёр свае пярэднія і заднія лапы, пацягнуўся, памахаў рукамі, пакруціў галавой і зноў сеў.

- Зараз, - ён пераможна агледзеў аўдыторыю, - мы з вамі знаходзімся прыкладна ў тым жа становішчы, у якім знаходзіліся дзесяткі тысяч фізікаў у канцы дваццатага стагоддзя. І мільёны не-фізікаў, якія хоць і мелі даволі аддаленае ўяўленне аб усіх гэтых матэрыях, але фразы "маса расце", "час запавольваецца", "прастора скарачаецца" завучылі са школьнай лавы. І Бодхі таксама гэта ведаў.

Пачуўшы слова "Бодхі", народ ажывіўся.

- Калі ласка, давайце ўважліва яшчэ раз паўторым тое, што не выклікае ў нас сумненняў, што пацверджана эксперыментальнай фізікай, - Трайланг прыпадняў кісць рукі далонню ўніз, нібы заклікаючы засяродзіцца. Было даволі пацешна чуць з яго вуснаў такія безнадзейна састарэлыя выразы, як "калі ласка".

- Пры набліжэнні хуткасці пратона, які нясецца ў паскаральніку, да хуткасці святла, маса яго расце (з нашага пункта гледжання) - аж да бясконцасці. Гэта значыць калі гэты пратон урэжацца ў іншы пратон - нерухомы адносна нас, то ўдар будзе такой сілы, нібы сутыкнуліся не два пратона, а пратон з паравозам. Далей: час жыцця гэтага пратона - з нашага пункта гледжання - запавольваецца, аж да бясконцасці. Прастора, у якой "жыве" той пратон, скарачаецца - аж да бясконцасці. Наогул, калі мы пачынаем казаць аб "набліжэнні да бясконцасці", неабходна разумець тое, што гэта ўжо велічыні не тыя, якія назіраюцца а тыя, якія экстрапаліруюцца, бо не можам жа мы на самой справе вымераць бясконца малую або бясконца вялікую велічыню. Таму такія вобласці мы завем "вобласцю сінгулярнасці". І неабходна памятаць, што нашы экстрапаляцыі - чыста матэматычная аперацыя, а ў рэальнасці матэрыя можа паднесці нам яшчэ мноства сюрпрызаў. Праўда - гэта цікава - памятаць аб такіх "агаворках"? Яны даюць прастор для творчасці.

- Атрымліваецца, што калі Ньютон ствараў сваю механіку, ён таксама выведзеныя ім законы руху целаў на малых хуткасцях экстрапаліраваў на любыя хуткасці?

- Так, і Эйнштэйн здолеў выйсці з-пад гіпнозу гэтых "відавочных" рэчаў. Зараз яшчэ раз - зусім сцісла, зноў пералічу.

Трайланг відавочна дамагаўся нейкай рэакцыі ад аўдыторыі, але ніхто не мог зразумець - якой.

- Маса расце. Час расцягваецца. Прастора скарачаецца. Маса эквівалентная энергіі. Маса эквівалентная скрыўленню прасторы. Тут можна было б яшчэ дзесятак падобных універсальных выказванняў прывесці, каб ускладніць задачу, але я задачу спрашчу і спынюся толькі на гэтым. Яшчэ раз - маса расце, час расцягваецца, прастора скарачаецца. Ну??

Ніхто не вымавіў ні слова, і аніводны погляд не адрываўся ад Трайланга.

- Не? Пакуль ніяк?:) - Трайланг засмяяўся. - Добра. Не памятаеце - чым я вас здзівіў? Тым, што прыйшоў да вас як дракончык, а пачаў з фізікі. Прычым тут фізіка? Прычым тут практыка прамога шляху? ППШ і фізіка?? Якая сувязь? Навошта вы выдаткавалі столькі часу, выслухоўваючы ад мяне гэтыя вельмі простыя рэчы? Я зрабіў максімум, што я мог для вас тут зрабіць - наступным крокам я буду вымушаны проста даць адказ. Бог з ёй з фізікай наогул - возьмем толькі тры закона з гэтай фізікі - якая ў іх сувязь з ППШ?

Маўчанне.

- Вось бачыце, - зноў усміхнуўся Трайланг, - запомніце гэты момант - я паведамляю вам нешта такое, што мае фантастычную значнасць, і тым больш, я паведамляю гэта ў кантэксце, які, здавалася б, проста крычыць аб тым, на што я спрабую вас навесці. І - безвынікова. Вы - як сляпыя кацяняты. Запомніце гэты момант, таму што гэта дазволіць вам адчуць асабліва яркае зачараванне тым чалавекам, які зрабіў гэтае эпахальнае адкрыццё, які здолеў убачыць, зразумець, супаставіць, і зрабіць першы крок, ну і вядома намнога больш за гэта… я маю на ўвазе Бодха, вядома. Вы ўсе ведаеце, што Бодхі стварыў ППШ. Само па сабе гэта нешта неспасціжнае, яно выклікае ў мяне, напрыклад, нязменнае здзіўленне. Ніколі да яго не было створана ніводнай хоць колькі-небудзь падыходнай па значнасці, дасканаласці, поўнасці і практычнай прапрацоўцы працы. Ну гэта ўсё роўна, як калі б у Старажытным Рыме хтосьці пабудаваў экранаплан. Але вы не ведаеце, - Трайланг зрабіў доўгую паўзу і агледзеў залу, - вы не ведаеце, але цяпер пазнаеце, што Бодхі стварыў сёе-тое яшчэ акрамя Шляху ў свет азораных успрыманняў. Цікава?:)

Маўчанне.

- Добра, тады даю адказ. Той адказ, які паслужыў пачаткам фантастычных адкрыццяў, у параўнанні з якімі вашы вандраванні ва ўсвядомленых снах - дзіцячыя гульні ў пясочніцы.

Трайланг памаўчаў, яшчэ раз вытрымаўшы паўзу, а потым ліслівым голасам спытаў.

- Не маглі б вы мне падказаць - ці не сустракаліся вы, вывучаючы практыку прамога шляху, а таксама назіраючы дасведчаных практыкуючых - ну вось хаця б такіх як Томас або Чок, чагосьці такога, што таксама звязана з запаволеннем ходу часу?

Новая паўза доўжылася не больш за дзве секунды, калі хтосьці выгукнуў: "запаволенне старэння!".

- О! - Трайланг падняў руку. - Запаволенне старэння. Выдатна. Задамося пытаннем - ці бясспрэчны гэта факт? Адкажам - бясспрэчны. Паглядзіце на мяне - вось я перад вамі - мой твар, маё цела. Мяне можна разгледзець і абмацаць, але ўвогуле неабходнасці ў гэтым няма - сярод вас з'явілася мноства людзей, якія жывуць ужо сотні гадоў і пакуль не збіраюцца старэць. Іх целы і твары хоць і выглядаюць на розны ўзрост, ну - вось напрыклад Томас - хто з жыхароў дваццатага стагоддзя даў бы яму больш за пяцьдзесят? Кожны з нас ведае не па чутках, а на сваім вопыце - азораныя ўспрыманні, асабліва ў значных аб'ёмах, асабліва экстатычнай якасці, несумесныя з захворваннямі, і акрамя таго спыняюць, або, па меншай меры, вельмі значна прыпыняюць працэс старэння. У наш час гэта - факт, які могуць аспрэчваць няўжо што людзі з Ніжніх Тэрыторый. Азораныя ўспрыманні прыпыняюць, прычым вельмі значна, працэсы старэння, - яшчэ раз павольна вымавіў ён. - Старэнне запавольваецца. А што гэта значыць? Праходжанне фізіялагічных, а сутнасць - хімічных, а сутнасць - фізічных працэсаў за-ма-рудж-ва-е-цца. Інакш кажучы - запавольваецца час.

У зале - маўчанне.

- О, калі да вас гэта дойдзе, вы, магчыма, замрэце як статуі, а можа пачнеце гарлапаніць, як вар'яты, або іржаць ва ўсё горла, або драць на сабе валасы - я, напрыклад, у свой час забурыўся на спіну і дрыгаў капытамі, крычучы "ой халера не магу!!"

Трайланг устаў і пачаў прагульвацца.

- Час запавольваецца ў рэлятывісцкім свеце. Час запавольваецца пры яркіх АзУ. Чым больш хуткасць - тым мацней запавольваецца час. Чым вышэй шчыльнасць, інтэнсіўнасць, глыбіня азораных успрыманняў - тым мацней запавольваецца старэнне, тым мацней, інакш кажучы, запавольваецца час. А зараз - гіпотэза, якая па ступені свайго ідыятызму можа супернічаць няўжо што з тэорыяй рэлятыўнасці Эйнштэйна: "азораныя ўспрыманні трансфармуюць матэрыю, з якой складаецца чалавек, або - інакш кажучы - пераносяць чалавека ў такую рэальнасць, у такі свет, дзе дзейнічаюць усе або некаторыя законы, уласцівыя рэлятывісцкаму свету". Зараз вы можаце гарлапаніць, дрыгаць капытамі, лаяцца або плакаць, паціскваць плечамі або паціскваць адзін аднаму рукі, а я пайду пасікаю, а потым вярнуся, і распавяду - што з усяго гэтага выцякае. І ўжо паверце мне на слова - выцякае адгэтуль чорт ведае колькі ўсяго!

 

<< back

forward >>