Ба саіифаи аслњ

Роі ба сўи Шуури Пок

 

Маїмўаи маѕолаіо 01

 

(Маѕолаіо 001 - 100)

 

 

 

0048. Бодхи:

«Консепсияи эітимолият».

 

Истилоіи «эітимолият» дар гуфтугўи маъмулњ ѕариб іамеша бидуни фаімиши он ки чњ дар назар дошта шудааст, истифода мешавад. То он ваѕте  муайян накунем, ки кадом дарк ё маїмўи даркіоро «эітимолият» меномем, вай іамчун як садои холњ, консепсияи муїаррад (абстрактњ) боѕњ мемонад.

Бо истилоіи «эітимолият» ман ададро ном мебарам. Ин їараён, падида, дониш дар бораи оянда ё дониши їузъњ дар бораи оянда нест. Ин іамту як адад мебошад, ки дар натиїаи гузаронида шудани таїрибаіои їиддии муайян ва амаліои баъдинаи математикии їиддии аниѕ, ба даст омадааст.

Масалан, ман мехоіам эітимолияти афтидани тангаро бо тарафи чапи он (решка) іисоб бикунам. Ман тангаро 20 маротиба ба іаво мепартоям ва он 12 маротиба бо тарафи чапи худ ба замин меафтад. Таїриба ба таври їиддњ муайян карда шуд – танга бояд 20 маротиба, іангоми навазидани бод ва дар їои муаяйн ба іаво партофта шавад. Баъд аз гузаронида шудани таїриба ман 12-ро ба 20 таѕсим мекунам ва адади лозимиро ба даст меорам. Акнун ман гуфта метавонам, ки эітимолияти аз ин таїриба шумурдашудаи бо тарафи чап афтодани танга аз 20 маротиба 12 мебошад., яъне 60%. Аммо ин маъно надорад, ки дар таїрибаи навбатњ вай аз 20 маротибаи ба іаво партофташуда боз іам 12 маротиба бо тарафи чап ба замин меафтад. Ин маъно дорад, ки мо эітимолиятро барои іамин шароитіо шуморида метавонем ва баъд аз 5 даѕиѕа шароитіои мазкур таљйир ёфта метавонанд. Ё худи чизіое, ки мо бо оніо таїриба гузаронида истодаем, метавонанд таљйир  ёбанд. Ё метавонад іамон чизе таљйир  ёбад, ки мо дар іамин лаіза вайро ба назар намегирем. Ё омиле ба іаракат медарояд, ки пештар зуіур накарда истода буд. Ва ба іамин минвол. Агар мо бо таїарруди (абстрактсия) риёзњ сару кор дошта бошем, дар ин іолат шумурдани эітимолият метавонад барои аппроксиматсия (таѕриб) истифода шуда бошад, аммо  дар зиндагии іаѕиѕњ эітимолият љайр аз адад іеї чизи дигареро ифода карда наметавонад. Агар ман 10 маротиба ѕошуѕро афтонидам ва он 10 маротиба ба фарш афтода бошад, эітимолияти он ки вай бори ёздаіум низ ба фарш   меафтад 100% аст. Дар таїарруди риёзњ вай дар маротибаи ёздаіум низ ба фарш меафтад. Аммо дар зиндагии іаѕиѕњ (реалњ) іар гуна шуданаш имкон дорад. Ягон кас давида омада онро наафтида аз дасти ман мегирад, заминїунбњ ба вуїуд меояд ва ѕошуѕ ба іаво парида меравад, ягон кас аз пушти ман тела медиіад ва ѕошуѕ аз дасти ман парида дар іуїраи дигар меафтад.

Агар оянда чунин таљйир ёфта тавонад, шуморидани эітимолият чњ зарурат дорад? Агар ман ин ададро дошта бошам, ман метавонам пешбиниіо ва ба наѕша гирифтани амаліои худро ба он мувофиѕ бисозам. Масалан, ман чунин озмоиш гузаронидам – тангаро даі маротиба ба іаво партофтам, вай 3 маротиба бо тарафи чапи худ ба замин афтод. Ман эітимолиятро аз 10 маротиба  3 іисоб кардам. Ва акнун мехоіам пули худро барои тарафи чап (решка) ва ё рости танга (орел) ба ѕимор монам. Эітимолияти шумурдашударо ба назар гирифта ман пули худро барои тарафи рост ба гарав мемонам, вале ин маънои онро надорад, ки танга іатман бо тарафи рости худ ба замин меафтад. Агар ман ба эітимолияти шуморидашуда иттико накунам, метавонам ба іар чизи дигаре такя намоям (ба хоіишіо, андешаіо, эісосот ва љайра). Барои іамин іамон чизе, ки ман ба он иттико намудаам, интихоби ман мебошад.

Консепсияи «эітимолияти асосњ». Дар іолати танга мо метавонем якчанд озмоиш гузаронем, то ин ки якчанд эітимолиятро муіосиба намуда, эітимолияти миёнаро интихоб намоем. Эітимолияти падидаіое, ки мо омори оніоро їамъоварњ карда наметавонем, чњ гуна мешавад? Масалан эітимолияти їанги іастањ чњ тавр іисоб карда мешавад? Чунин мешуморем, ки шурўъи їанги іастањ инфиїори бомбаи іастањ аст. Ба як ѕатор іолатіое маълум мебошанд, ки шояд ба инфиїори бомбаи іастањ оварда расонад. Масалан президент бояд тугмачаро пахш намояд, ракета бояд парвоз кунад, касе ўро зада наафтонад ва ў бояд битаркад. Дар навбати худ, барои он ки президент тугмаро пахш намояд, бояд як ѕатор іодисаіо рўй диіанд.   Масалан президенти душман бояд ин президентро дашном кунад, конгресс  бояд тасмими їангро ѕабул намояд ва љайраву іоказо. Маїмўи чунин маълумотіоро соіиб шуда, мо эітимолияти онро, ки фардо їанг шурўъ мешавад ё не, муіосиба намуда метавонем. Мо омори іамон падидаіоеро їамъ мекунем, ки оніо сабабгори їанг шуда метавонанд ва аз рўи іамин омор эітимолиятро муіосиба менамоем. Одамоне, ки эітимолияти їанг ва натиїаи тахминии онро муіосиба менамоянд, маіз іамин корро иїро менамоянд. Іангоми пешгўии обу іаво низ іамин муіосибаіои мураккаб истифода бурда мешаванд.

Іамин тариѕ, имконияти асосии муіосиба кардани эітимолият іамон ваѕт вуїуд дорад ки іамон чизи муіосибашаванда муайян карда шудааст ва іангоми донистани он, ки чњ ва ба кадом тарз ба ин таъсир расонида метавонад. Комил ва аниѕ будани маълумоти мазкур, барои ба таври принсипиалњ вуїуд доштани имконияти  муіосиба намудани эітимолият, аіамияти муайянкунанда надорад. Мо дар іама гуна іолатіо эітимолиятро шуморида метавонем, агар  дар бораи омиліо, намудіо ва таъсири оніо ба натиїаіое, ки барои мо аїиб аст,  іатто маълумотіои пора – пора дошта бошем іам.

Агар мо барои муіосиба намудани эітимолият маълумоти кам дошта бошем (масалан мо тангаро іамагњ 2 маротиба партофта будем),  он гоі мо чунин шуморида метавонем, ки мо барои ба наѕша гирифтани амаліои худ асоси ночиз дорем, то  ки эітимолияти муіосибашударо ба эътибор гирем. Аммо аз он ки маълумоти мо кам мебошад, эітимолият беитминонтар ва ноаниѕтар намешавад. Эітимолият камитминон ва ноаниѕ буда наметавонад, чунки вай дониш дар бораи оянда намебошад. Іатто агар эітимолияти муіосибашуда ба 100% баробар бошад, вай дар бораи оянда ягон дониш дода наметавонад.  Муіосибаіоеро, ки ман дар айни замон иїро намудам, ноаниѕ буда наметавонанд – охир, дар ихтиёри ман шумораи умумии падидаіои таіѕиѕшаванда ва шумораи он падидаіое, ки эітимолияти оніоро ман іисоб мекунам низ буданд. Як ададро ба адади дигар таѕсим намуда, ман як адади дигар – эітимолиятро іосил намудам.     

Агар ман дар бораи он іарф мезанам, ки ягон кас бо амалия машљул шуда метавонад, ин маънои мавїуд будани чунин эітимолиятро дорад. Агар ман вуїуд доштани чунин эітимолиятро имконпазир шуморам, ин маънои имкон доштани бо ягон тарз муіосиба намудани  ин эітимолиятро дорад. Эітимолияти бо амалия машљул будани ягон кас  ва машљул набудани вайро чњ гуна муайян кардан мумкин аст?  Пеш аз он ки ба саволи мазкур їавоб дода шавад, ба ин савол їавоб додан зарур аст - оё умуман іамин 0эітимолиятро муісиба намудан мумкин мебошад?

Аммо дар ин їо чунин савол ба миён меояд – ман эітимолияти чиро муіосиба намуданњ іастам? Ин чњ аст – «ољози машљулият бо амалия»? Ин чњ гуна падида мебошад? Масалан, ба як ѕарор омадан мумкин буд, ки «ољози машљулият бо амалия»- ро мо амали якумини бартарафсозии ІН – ро, ки аз паси вай одам ба доимо бартараф намудани ІН шурўъ мекунад, меномем. Аммо ба ман бисёр іолатіое маълум аст, ки ягон кас бартарафсозиро ољоз менамуд, вале онро ѕатъ намуда ба зиндагии маъмулњ бармегашт. Ва маълум нест, ки чаро як одам ІН – ро бартараф месозад ва бо ба амалия машљул шуданро идома медиіад, дигар одам бошад, ин корро ѕатъ намуда ба зиндагии маъмулњ бармегардад. 

(P.S. Мисоли равшани ин факт таѕдири Скво мебошад. Дар ваѕташ вай гоі – гоі барои комёб шудан ба возеіият ва бартарафсозии ІН саъю кўшиш ба харї медод. Маѕолаіои зиёди вай баъд аз тарафи ман таірири лозимњ шудан дар маїмуаи маѕолаіо їой дода шудаанд ва дорои аѕидаіои дурусту таїрибаіои аїиб мебошанд. Аммо дар охир вай дар худ дарёфт, ки хоіиши эісос намудани ІН аз хоіишіои дигараш пурѕувватттар аст ва дар натиїа кўшишіои бо амалия машљул шудани худро ѕатъ намуд. Оѕибат вай гирифтори маводи мухаддир шуда аз даст рафт ва ба наркомани боэътиѕоду ашаддњ  табдил шуд. Вай на таніо бо вобастагњ ба маводи мухаддир мубориза намебурд, балки бо іар роі дар байни одамони гирду атрофи худ таблиљу ташвиѕ мебурд, ки оніо наркоман шаванд. Оѕибатіои вобастагњ доштан ба маводи мухаддир маълум аст – касалхонаи рўіњ, пурра вайрон шудани шахсият. Теъдоди зиёди амалкунандагони навкор низ амалияро тарк намуданд ва гумон аст, ки дигар ба амалия  баргарданд).                      

Іамин тариѕ, іар кадом падидаеро, ки мо кўшиши іамчун «ољози амалия» ифода намудан накунем, бо љайриимкон будани иїрои он рў ба рў мешавем, чунки дар як іолат аз пушти падидаи мазкур амалия меояд, дар холат и дигар – не. Ва маълум нест ки  БАРОИ ЧЊ ин  рўй медиіад. Пас, мо эітимолияти он чизеро, ки дар бораи вай ягон фаімиш надорем, муіосиба карда наметавонем. Пас, мо онро гуфта наметавонем, ки одами бемаълумот ба амалия машљул шуда метавонад ё не, іамчунин онро ки профессор низ ин корро карда наметавонад. Хамагњ іаминро гуфта метавонем, ки мо дар ин бора чизе намедонем.

Акнун саволи навбатњ ба миён меояд – ба чњ бояд иттико намуд? Охир, агар дирўз N мавїуди љамгин буд, он гоі ман намедонам, ки вай имрўз чњ гуна бошад. Агар вай имрўз мавїуди љамгин бошад, ба ман маълум нест, ки вай фардо ба амалия машљул хоіад шуд, ё не. Дар ин іолат ман фаѕат ба як чиз иттико карда метавонам – бо хоіиши шодибахши бо вай муошират карданам, бо мавїуд будани лаззати ѕаблњ. Ва агар ман меандешидам, ки N дар іар рўзе бо амалия машљул шуда метавонист, ман хоіиши аз сабаби ин консепсия ба вуїуд омадаи іар рўз бо оніо муошират намуданро эісос карда метавонистам. Охир, консепсия тавре мебошад, ки «дар іама гуна лаіза вай бо амалия машљул шуда метавонад». Ва на таніо бо N, іамчунин бо М.,  бо іамсояи дар як роірав зиндагонњ мекардаам, бо оворагарди назди дўкони обиїав ва љайраіо. Іамин тариѕ ман іар рўз хоіиши механикии худро пайравњ менамудам (яъне ба таври консептуалњ шартњ буда), аммо іар рўз аз ин заіролудшавњ эісос менамудам (чунки хоіиши шодиомезњ муошират намудан бо ин одаміо ба вуїуд намеояд), аммо аз ин манбаъи абадии заіролудшавњ раіоњ ёфта наметавонистам. Ин монанди он аст, ки дар пеши ман заір меистод ва ман чунин меандешидам: «охир, ман намедонам-ку – баногоі ман имрўз аз вай заіролуд нахоіам шуд – баногоі вай бомазза шуда бошад, чизіои бомаззаро ман дўст медорам» ва онро мечашидаму заіролуд мегардидамАлбатта чунин заіролудшавњ хоіиши баррасњ намудани ин масъаларо ба вуїуд меовард. Баъд аз ин менишастам ва баррасњ менамудам, ки «эітимолият мавїуд аст, ки вай бо амалия машљул хоіад шуд». Ва іамин тавр іам шудJ

Мушоіидаіои зиёде он чиз мавїуд аст, ки  одамони дар аѕидаи  «іар як одам дар іар лаізае бо амалия машљул шуда метавонад» буда,  дар асл чунин рафтор намекунанд. Оніо ба іар іол бо одамоне, ки барояшон бетафовут ва ногувор мебошанд ва ваѕте ки  дар зимн ІН – и пайдошавандаро пушти сар карда наметавонанд, муошират намуданро ѕатъ мекунанд.