« ՄԱՅԱ-3 »

« Ամուր գետեր մարմարե քամի »

Գլուխ 13

Ինքնաթիռը միատոն շչոցում էր, ու Անդրեյը հանկարծակի գիտակցեց, որ արդեն մեկ ժամ է անցել այն պահից, երբ իրենց կերակրեցին ու ինքը մինչև հիմա չի ձանձրանում: Եվ պատճառը ոչ միայն այն բանում է, որ Իոլկան է նստած իր կողքին, ուղղակի կյանքում առաջին անգամ, հավանաբար, հենց այն կյանքը, որ հոսում է իր մեջ, դարձել է այնքան հագեցած, որ կարելի է ոչնչով չզբաղվել ու միևնույն ժամանակ` ապրել հետաքրքիր կյանքով: Դա զարմանալի էր: Դա տարօրինակ ազատություն էր, որը ուներ յուրահատուկ հմայք. այն բոլորովին այն համը չուներ, որն ունենում է ինչ-որ բանի տիրելու հաշվին ձեռք բերված ազատությունը. գիտելիքի կամ փողերի կամ շփման և այլն: Անդրեյը փորձեց կատարել այն ամենի «վերահաշվարկը», ինչը հենց հիմա նրա կյանքը հետաքրքիր է դարձնում: Առաջինը` Իոլկային հետևելն էր: Ամեն դեպքում դա կոնկրետ գործունեություն է, որը կախված է Իոլկայի ներկայությունից: Հիմալայներով ճանապարհորդության կանխավայելում. այն կախված է Հիմալայների առկայությունից ու այն բանից, թե ինքը թռչում է այնտեղ, թե` ոչ, ու վերջիվերջո այդ ազատությունը արդեն որոշակի մակարդակով օժտված էր այն անխախտելի անտեսանելի հատկությամբ, որը ոչնչից կախված չէ, չէ որ նա կարող էր կանխավայելել Հիմալայներով ճանապարհորդությունը անգամ իմանալով, որ դա տեղի կունենա ոչ շուտ: Անդրեյը պատկերացրեց, որ հիմա թռչում է Մոսկվա, իսկ Հիմալայներով ճանապարհորդություն թեկուզ և կլինի, բայց ոչ շուտ, այլ հինգ տար անց: Հիասթափություն չառաջացավ, կանխավայելման ինտենսիվությունը նվազեց, բայց բոլորովին թեթևակի: Ահա, հավանաբար հենց սրանում է կայանում կանխավայելման անտեսանելիությունն ու անխախտելիությունը:

Հաջորդիվ` երեխաների հետ սպասվելիք պարապմունքների կանխավայելումն էր, որը արդեն վաղուց վերածվել էր զբաղմունքի հենց սեփական հետաքրքրությունների համար. հետաքրքրություններ շատացել էին, ու Անդրեյը երբեմն ժամեր էր անցկացնում ուսումնասիրելով ծովային հոսանքների սխեման կամ գլյուկոզա-ալանինային ցիկլը կամ սինխրոֆազոտրոնի կառուցվածքը կամ նանոխողովակների հիմքի վրա տիեզերական վերելակի գործողությունների տեխնոլոգիական տեսակները, կամ Լուսնի վրա քաղաքների կառուցման հեռանկարները: Երեխաներին բացարձակապես ամեն ինչ սովորեցնելով, նա ինքն էլ սկսեց բացարձակապես ամեն ինչով հետաքրքրվել. նրա հետաքրքրությունները անսահման աճեցին, ու հենց հիմա նա պատռվում էր Դենիկինի «Ռուսական խռովության պատմությունը» կարդալ շարունակելու ու Սոլոնինի «Հունիսի 22»-ը երկրորդ անգամ կարդալու ցանկությունից: Կամ էլ բացե՞լ Լավիս ու Ռեմբո: Կամ էլ պարզաբանել, թե հատկապես ինչպե՞ս է ձևավորվում բետա-ալանինը, չէ որ նրա համար այդպես էլ անհասկանալի մնաց, թե հենց ինչպե՞ս է ջրածնի ատոմը ածխաջրածնային խմբից տեղափոխվում կենտրոնական ածխածնի մոտ, չէ որ ածխածինը ընդամենը քառավալենտ է… հնարավոր է, որ ամինոխումբը իր հերթին տեղափոխվում է այն ջրածնի տեղը, որը պոկվել է ածխաջրածնայինից: Այդ ժամանակ բոլորը կկանգնեն իրենց տեղերում… ցանկություն առաջացավ անհապաղ ներխուժել համացանց ու ստուգել սեփական կռահումը:

Ցանկությունների մրցակցությունը, հակառակ սովորության ու հաստատված վախերի, ոչ միայն անհարմարություն չէր պատճառում, չէր բարկացնում ու չէր ձանձրացնում, ինչպես ժամանակին ձանձրացնում էր բուրիդանյան էշին ու նրան ընդօրինակողներին, այլև հակառակը` տարօրինակ կերպով գրգռում էր, ու անգամ հաճույք էր պատճառում… ճիշտ այդպես, մարմնի մեջ հենց հաճույքի զգացողություն էր առաջանում, կոկորդի ինչ-որ հատվածում… ոչ… այո, կոկորդի մեջ, ինչպես նաև կրծքի վերին հատվածով ինչ-որ հաճելի բան էր հոսում, խուտուտ էր տալիս, կայտառ ու քնքուշ կերպով: Այդ հաճույքը, երբեմն, ներքև էր փոխանցվում, ու այդ ժամանակ առնանդամը անսպասելիորեն ուռչում էր, ու դա հաճելի էր, դա այնպես չէր, ինչպես այն ժամանակ, երբ ամբողջ լարվածությունը կենտրոնացած է լինում հենց առնանդամի մեջ, այլ ինչ-որ այլ կերպ էր, ներսից դեպի դուրս հավասարաչափ: Այդ վիճակում նա, հավանաբար, կարող էր շատ երկար սեքսով զբաղվել, առանց վախենալու ավարտել:

Անդրեյի հայացքը ընկավ Իոլկայի ծնկների վրա, ու առնանդամը էլ ավելի ձիգ դարձավ, երբ նա հիշեց, թե ինչ հրաշալի սեքսով էին իրենք զբաղվում օվկիանոսի ափին, երբ Իոլկան նստել էր իր վրա:

Այսպես, իսկ ուրի՞շ: Ուրիշ ինչ-որ բան կա՞: Այո, իմիջիայլոց, չէ որ հենց այդ նույն  հաճույքը նույնպես նրա կյանքի հագեցվածության մասն է: Հաճույքի ապրումներն ինքնին հետաքրքիր են, ու ոչ միայն այն իմաստով, որ գոյությունի ունի հստակ հետազոտական հետաքրքրություն այն բանի հետազոտման նկատմամբ, թե ինչպես հաճույքը գոյություն ունի ու ինչպես է այն զարգանում: Զարմանալի էր բոլորովին այլ բան. այդ հաճույքը ապրելու հենց փաստը ստեղծում էր մի վիճակ, երբ կյանքի հագեցվածությունը նրա միջով յուրահատուկ ինտենսիվությամբ էր սկսում հոսել, կարծես թեթևակի թանձր, պայծառ հեղուկ լիներ:

Իսկ բացի այդ, բացի եղած ցանկություններից կար նաև ինչ-որ ուրիշ բան. էլի ինչ-որ ցանկություններ, բայց թե կոնկրետ ինչ` անհասկանալի էր: Տարօրինակ է… Երբ ցանկանում ես, ապա ինչ-որ կոնկրետ բան ես ցանկանում, այդպես միշտ է եղել, իսկ այստեղ… Անդրեյը քարացավ ու սկսեց զգալ այն, ինչ ապրել էր, ու դա ինքնին հետաքրքիր էր. ահա՛: Ահա ևս մի բան, ինչը հագեցնում էր նրա կյանքը. դա հենց դիտումներն էին: Կարծես նստած ես արգելոցում խիտ թփուտների մեջ ու հետևում ես, թե ինչպես են թափառում կենդանիները, թե ինչպես են հայտնվում ու անհետանում տեսարանից, առանց կռահելու նրա ներկայության մասին. ընկալումների, ապրումների նկատմամբ հենց հետևողականությունը հանդիսանում է այն, ինչը կյանքը դարձնում է շատ հագեցած ու հետաքրքիր: Իսկ ինչպե՞ս էր նախկինում: Մի՞թե նախկինում այդպիսի բան չկար: Արդյո՞ք նախկինում կային բոլոր այն կենդանիները, որոնց հիմա կարելի է հետևել: Ոչ, արգելոցը դատարկ էր: Նա հաստատ հասկանում էր, որ նախկինում այդպիսի բան չի եղել, բայց այդ դեպքում ինչպե՞ս էր նախկինում: Տարօրինակ կլինի հիմա, ընկալումների հսկայական փոթորկող համախմբի շուրջ պատկերացնել, որ կարող է լինել ձանձրույթ: Չկա ոչինչ այնպես անհեթեթ ու մեռյալ, ինչպես ձանձրույթն է: Ձանձրույթը, դա մահ է: Դա հենց մահվան չափանիշ է. չափանիշ այն բանի, որ քո կյանքը աղետորեն կոտրվել է, խորտակվել է, ձանձրույթի ապրումներն անգամ հանդիսանում են մահ: Անդրեյը սարսուռով հիշեց, թե ինչպես նախկինում կարող էր տառապել ձանձրույթից, օրինակ, ավտոբուսում կամ գնացքում նստած ժամանակ: Թե ինչպես էր ինքը «սպանում ժամանակը», դրա համար էժանագին դետեկտիվներ, խաչբառներ գնելով: Խելագարվե՛լ կարելի է: Ու չէ որ մարդիկ հենց այդպես էլ ապրում են, ու եթե չլիներ հանգամանքների պատահական զուգադիպություն… մեջքով անցավ սարսափի սարսուռ: Չէ որ, եթե չլիներ հանգամանքներ պատահական զուգադիպություն, նա հիմա էլ կլիներ այդպիսի դիակ:

Բայց երկար ժամանակով շեղվել այդպիսի ենթադրությունների վրա նա չէր ցանկանում. առավել հետաքրքիր ինչ-որ բան կար: Այնուամենայնիվ, ինչպե՞ս կարող է այդպես լինել, որ նա ցանկանում է ինչ-որ բան, բայց չգիտի, թե ինչ է ցանկանում: Այդ հարցը հիմա ամենից շատ էր զբաղեցնում նրան, անգամ հայացքը հառել ծնկների վրա նա այնքան էլ շատ չէր ցանկանում: Պոտե՞նցիայի ցանկություն: Ցանկությունը փորձարկելու պատրաստակամությո՞ւն: Ցանկությունը փորձարկելու ցանկությո՞ւն: Նա ասես այս ու այն կողմ էր շուռ ու մուռ գալիս, հոտոտելով ռեզոնանսը: Այս բառակապակցությունները մոտ էին: Վերջինը, հավանաբար, բոլորից շատ. ցանկությունները փորձարկելու ցանկություն: Ինչպես նաև դրանք փորձարկելու պատրաստակամություն: Զարմանալի, կենդանացնող վիճակ: Այն գրեթե թույլ չէր տալիս տեղում նստած մնալ, ցանկություն էր առաջանում ցատկել տեղից ու թափառել, թռչկոտել, կարդալ, գրել. կարծես ամեն ինչ հնարավոր է, նրան հայտնի բոլոր ուղղությունները, որոնց մեջ երբևէ արտահայտվել են նրա ցանկությունները, հիմա փոքր-ինչ հագեցել էին, միանգամայն քիչ, ոչ այնքան, որպեսզի ցանկություն առաջանար սկսել դրանք իրականացնել, այլ որպեսզի դրանք ուղղակի զգալ: Այդ ինչպես… զգալ սեփական մարմինը: Ահա հիմա ես նույնպես զգում եմ և ձեռքերս, և ոտքերս, և մատերս, և առնանդամս, բայց ակտիվորեն շարժել դրանք չեմ ցանկանում. հաճելի է զգալ ու շարժվելու ցանկություն ունենալ, ու ես զգում եմ իմ մարմինը ի շնորհիվ միկրոշարժումների: Ցանկությունների մարմին: Այս միտքը ծագեց ինքնաբերաբար, որպես բնական ընդհանրացում: Ես ունեմ ցանկությունների մարմին: Ես զգում եմ այն. լրիվ, ամբողջությամբ, ինչպես զգում եմ իմ մարմնի յուրաքանչյուր մասը, ու դա նույնպես ցանկությունների «միկրոշարժումների» շնորհիվ: Ապշե՛լ կարելի է:

Անդրեյն այլևս չէր կարողանում հանգիստ նստել տեղում, նա ճանկեց Իոլկայի ձեռքն ու սկսեց, ինքն իրեն ընդհատելով, պատմել այն ամենի մասին, ինչը նրա համար պարզ էր դարձել: Դա ապշեցուցիչ էր, որ կողքիդ կա այնպիսի մարդ, ով կարող է այդ ամենը հասկանալ, ում այդ ամենը հայտնի է. Անդրեյը չգիտես ինչու չէր կասկածում այդ բանում, սակայն մի պահ թերահավատ միտքը թափանցեց նրա գլուխ. իսկ արդյո՞ք իրականում էլ Իոլկային այդ ամենը հասկանալ է, թե նա ուղղակի քաղաքակրթությունից ելնելով լսում է: Այդ միտքը անհանգստացնող կամ հիվանդագին չէր. այն ուղղակի միակն էր մյուսների շարքում, դա սթափ միտք էր մյուսների, սթափ ու պարզ ընկալումներ շարքում, ու եթե, - պատկերացրեց նա, - պարզվեր, որ Իոլկան պասիվ է լսում, հնարավորություն չունենալով լսածը սեփական փորձի հետ համեմատելու… ոչ, հիասթափություն չի առաջանում: Կառաջանա պարզաբանելու, մանրամասն պատմելու, զգալ օգնելու, կիսվելու, սովորեցնելու նոր ցանկություն: Սովորեցնելու, տալու ցանկություն. դա ապշեցուցիչ էր, դա առաջացնում էր ընկալումների նոր տեղատարափներ, համակրանքի ալեցայտքեր, ինքնազոհության, առանց հիվանդագին սպասելիքների ու հույսերի, որոնք ձևավորվում են փառամոլության հողի վրա: Անդրեյը հազիվ փրկվեց խեղդվելուց, երբ գիտակցեց, որ ենթադրելով, թե Իոլկան կարող է այդպիսի փորձ չունենալ, ինքը ոչ մի վայրկյան չապրեց սեփական կարևորության զգացողություն, գերազանցության, կամ էլ հպարտության զգացողություն, դա սարսափելի հիանալի էր, և կարևորության ու հպարտության այդ բալաստը ընդունվում էր, որպես ինչ-որ սառը-կպչուն, զզվելի բան, որը թունավոր էր ի տարբերություն այն բանի, ինչը հիմա ինքն ապրում էր: Իսկ ինչպես անվանել սա. վառ համակրանք, ինքնանվիրում, մատուցելու, պատմելու, բացատրելու, դրա վրա գոնե մեկ կամ երկու ժամ ծախսելու ցանկություն. ինչ տարբերություն, եթե Իոլկայի համար հետաքրքիր լինի, չէ որ Անդրեյը պատմելու է այն մասին, թե ինչ է ապրում հենց ինքը, ինչն է գրավում հենց իրեն… Սա հավատարմություն է: Հաստատ, սա հավատարմություն է: Հավատարմություն է: Հիանալի է: Ահա սա է այն, ինչը կյանքը դարձնում է ոչ ուղղակի հագեցած, այլ ծայրից ծայր լցված, մինչև բոլոր հնարավոր սահմաններ, մինչև ամբողջ աշխարհը շուռ տալու ցանկության, ինչը հիանալի ապրում է մարմնի, զգացմունքների ու մտքերի կատարյալ անշարժության պայմաններում: Հանուն սրա արժե ապրել: Սա դրոշմ է: Սատանան սրա հետ: Հաստատ արժե ապրել հանուն սրա: Արժե ապրել հանուն սրա: Սա դրոշմ է: Արժե ապրել հանուն սրա: Սա անգամ նպատակ չէ, սա հենց կյանքն է, սա հենց կյանքի հունն է: Սա դրոշմ է: Ու, սատանան սրա հետ, այն այնքան հիասքանչ է:

 

- Ուզո՞ւմ ես զվարճանալ, - Իոլկան հրեց նրան:

- Այսի՞նքն:

- Նայիր իմ հարևանի դեմքին:

Իոլկայի աջ կողմում կիսաքնած, կիսարթուն վիճակում նստած էր մոտ երեսնամյա մի տղամարդ, ով կամ մալայացի էր, կամ էլ չինացի: Իոլկան պտտվեց դեպի այդ տղամարդը ու նրա ականջին ինչ-որ բան ասաց: Քնկոտությունը տղամարդու դեմքից միանգամից վերացավ, ու նա քարացավ: Իոլկան էլի ինչ-որ բան ասեց, տղամարդը պատասխանեց: Կես րոպե անց Իոլկան պտտվեց Անդրեյի կողմ:

- Ես առաջարկեցի ծծել նրան: Հենց այստեղ: Նա Սինգապուրից է ու ասում է, որ շատ է ամաչում ու վախենում: Ես ասում եմ, որ ոչ մի վախենալու բան չկա. լույսը չի վառվում, մենք նրա ոտքերը կծածկենք ծածկոցով ու ես իբրև թե ուղղակի կպառկեմ նրա ոտքերին: Նա շարունակում է պնդել, որ ամաչում է ու վախենում, բայց դա նորմալ է. ուրիշ, ավելի դրական ռեակցիա ակնկալելը դժվար է, այնպես որ գործի կանցնեմ:

Իոլկան վերցրեց իր ծածկոցն ու պառկեց, ոտքերը դնելով Անդրեյի վրա, իսկ գլուխը` սինգապուրցու ծնկներին:

- Այո, մոռացա ասեմ, - ասաց Իոլկան, գլուխը ծածկոցի տակից հանելով, - ես նրան ասել եմ, որ դու իմ ընկերն ես ու գիտես, որ ես սիրում եմ ծծել ու, որ հիմա ես պատրաստվում եմ ծծել նրան, իսկ դու շոյելու ես իմ ոտքերը, որպեսզի ինձ ավելի հաճելի լինի:

Հիմա արդեն թեթևակի քարացավ Անդրեյը: Երկուսն էլ, և՛ նա, և՛ սինգապուրցին, չգիտեին, թե որ կողմ ուղղեին իրենց հայացքը, այդ պատճառով էլ բթությամբ նայում էին ծածկոցին, որը թեթևակի շարժվում էր գլխի շարժումներից: Հինգ րոպե անց Իոլկան դուրս սողաց ծածկոցի տակից ու նստեց:

- Ավարտեց, - ասաց նա, լպստելով շուրթեր: - Հավանաբար նրան կյանում առաջին անգամ էին ծծում, այնպես որ երկար դիմացավ, կեցցե նա: Հիմա` հակառակը:

Իոլկան ոտքերը դրեց հարևանի վրա, ու վերջինս հնազանդորեն դրանք իր կողմ տարավ: Քանի որ Անդրեյը նստած էր պատուհանի մոտ, ուստի Իոլկան չծածկվեց ծածկոցով: Աչքի ծայրով ԱՆդրեյը տեսավ, որ սինգապուրցին, ելնելով քաղաքավարությունից, չի նայում իրենց կողմ: Այդպես նաև իր համար էր ավելի հանգիստ:

 

 Կատմանդուն պարզվեց նահապետական ցածր մակարդակի փոքրիկ քաղաք: Տամելը, զբոսաշրջիկների զվարճությունների քաղաքը, բավականին հարմարավետ էր, բայց նրանք կանգ առան այդ քաղաքից մի փոքր հեռու, շատ հարմարավետ, բայց և շատ թանկ հյուրանոցում:

- Մենք ընդհանրապես ոչինչ չենք վճարելու, - հանգստացրեց նրան Իոլկան: - Սա ֆոնդի հյուրանոցն է, ու կան ազատ համարներ: Դեկտեմբերը սեզոն չէ, ու հյուրանոցը զբաղեցվում է ոչ հարյուր տոկոսով:

Դեկտեմբերը Կատմանդույում պարզվեց անսահման տարբեր Ռուսաստանի ձմեռից: Ամիսներ տևող ձանձրալի գորշության փոխարեն, թափանցիչ քամիների ու մինչև ոսկորներ թափանցող ցրտերի  փոխարեն ցերեկն այստեղ շողշողում էր թեթև ու համարյա ջերմ արև, այնպես էր առավել հարմարավետ էր հագնել սանդալներ, շորտեր ու շապիկ: Մայրամուտից հետո զգալիորեն ցրտում էր, բայց բավական էր միայն հագնել թեթև ժակետ, երկար վարտիք ու սպորտային կոշիկներ, և կրկին դառնում էր տաք ու հաճելի:

- Դեկտեմբերն ու հունվարն այստեղ, Նեպալում, ամենացուրտ ամիսներն են: - Մեկնաբանեց Իոլկան: - Այնուհետև գալիս է գարունը, ամռանը, երեք ամիս շարունակ տեղում են հորդառատ անձրևներ, բայց հիմնականում գիշերները, ու միևնույն ժամանակ նաև տաք է լինում: Աշունը նույնպես տաք է ու արևոտ:

- Հիմա նույնպես արևոտ է:

- Այո, կլիման հրաշալի է, այդ պատճառով էլ մենք հաճախակի ենք զվարճանում այստեղ:

- Այստե՞ղ ենք դասավանդելու, Կատմանդույում:

- Ոչ: Կատմանդույում նույնպես մենք դասընթացներ անցկացնում ենք, բայց դու կաշխատես Տենգբոչեյում: Ընդ որում, քանի որ մենք այստեղ ենք… ուզո՞ւմ ես տեսնել «կրակած» երեխաներին, - փորձող հայացքով նրա վրա նայեց Իոլկան:

- Ո՞՞ւմ վրա կրակած:

- Ոչ ոքի, այլ ուղղակի «կրակած»:) Դրանք այն երեխաներն են, ովքեր դասընթացների պրոցեսի ընթացքում պարզվում են այն աստիճանի տարված, որ մենք նրանց հավաքում ենք դպրոց-գիշերօթիկում ու հավելյալ դասընթացներ ենք անցկացնում նրանց հետ: Արդյունքում նրանք ստանում են մեր վկայականը, որն այստեղ, Նեպալում, և ոչ միայն այստեղ, շատ բարձր է գնահատվում, այնպես որ նրանցից ոմանք ապագայում ավելի առաջ կգնան գիտության կամ բիզնեսի կամ իշխանության մեջ, իսկ ոմանք էլ կսկսեն աշխատել մեզ մոտ:

Դպրոցը գտնվում էր Կատմանդուի սահմաններից դուրս, մեքենայով երեք ժամվա ճանապարհի հեռավորության վրա, մեծ տիբեթական մենաստանի տարածում:

- Մենք նրանց հետ սիմբիոզ ենք կազմում, - պարզաբանեց Իոլկան: - Մենք վճարում ենք նրանց օթևանի, ապրուստի, սննդի համար, իսկ նրանց մեծ կարիք ունեն անգամ շատ փոքր գումարների, բացի այդ մեր ջայլամներն ու վանականները հիանալի գոյակցում են միմյանց հետ:

- Ջայլամնե՞րը:

- Այդպես մենք անվանում ենք այն երեխաներին, ովքեր մեզ մոտ են եկել շատ վաղ տարիքում, «կրակել են», մնացել են մեր գիշերօթիկներում ու մեծանում են այստեղ: Կան նաև ոզնիներ, բայց դա լրիվ ուրիշ է…

Ոզնիների թեմայով Իոլկան ավելի չտարածվեց:

Մենաստանը, համատեղված գիշերօթիկի հետ, իրականում էլ հաճելի, հանգստացնող ու միևնույն ժամանակ նաև կենդանացնող տպավորություն էր թողնում: Դեղնակարմրավուն հանդերձանքով ժպտադեմ վանականների տեսքը հիանալի համադրվում էր տղաների ու աղջիկների բրոունյան շարժման հետ, որոնց մեջ Անդրեյը, ի զարմանս իրեն, հայտնաբերեց նաև եվրոպական ծագման երեխաների:

- Այո, մենք այստեղ կրթման ենք բերում երեխաներ տարբեր երկրներից, իսկ ինչ է. այստեղ հիանալի է…, - պարզաբանեց Իոլկան:

Այստեղ իրականում էլ հիանալի էր. և՛ բակում, և՛ մենաստանի շրջակայքում, և՛ զովաշունչ ու արևոտ սենյակ-դասարաններում, որտեղ ի տարբերություն այն կարգի, որին սովոր էր Անդրեյը, հիմնականում տիրում էր լռություն ու տետրերի ու գրքերի սոսափյուն:

- Անսովոր է: Իմ դասերի ժամանակ սովորաբար այնպիսի անկարգություն է տիրում: Իսկ այստեղ` դիսցիպլին  է…

- Սա դիսցիպլին  չէ, - ուղղեց Անդրեյին Իոլկան, դուրս ուղեկցելով նրան դասարանից: - Մեզ մոտ չկա դիսցիպլին : Դիսցիպլինը պետք է ճնշելու համար, իսկ մենք ինչ-որ մեկին ճնշելու կարիք չունենք. երեխաներն այստեղ են ոչ այն պատճառով, որ նրանց ուժով այստեղ են բերել, այլ այն պատճառով, որ նրանց համար այստեղ սարսափելի հետաքրքիր է, ու սկզբում նրանք աշխարհում ամենից շատ ցանկանում էին գալ այստեղ, իսկ հետո աշխարհում ամենից շատ ցանկանում էին մնալ այստեղ: Զբոսնելու ու զվարճանալու համար նրանք բավականին ժամանակ ունեն, պարապմունքներն այստեղ ավելի խտացված են անցկացվում, քան սովորական դպրոցում, այդ պատճառով էլ երեխաներն այստեղ կարողանում են ամբողջությամբ տրվել իրենց հետաքրքրություններին:

Նրանք նորից մտան դասարան, ու Անդրեյը մտովի համաձայնեց լսածի հետ. երևում էր, որ ջայլամներն իրականում էլ շատ հետաքրքրված էին այն ամենով, ինչի մասին խոսվում էր դասի ժամանակ, ու ձգտողաբար կլանում էին դասավանդվող նյութը: Ազատ քննարկումները տարերայնորեն ծագում էին ու նույնքան տարերայնորեն էլ դադարում, երբ ամեն ինչ պարզ էր դառնում, ու թեման հետագա զարգացում էր ստանում: Այո, տարբերությունը հսկայական էր: Սկզբում Անդրեյի մոտ ցանկություն առաջացավ հենց այստեղ դասավանդել. կենդանի հետաքրքրվածության այս մթնոլորտում, բայց հետո նա մտածեց, որ, հավանաբար, լավ չէ պատրաստված այդ դերի համար, քանի որ երեխաները միանգամայն լուրջ և սրամիտ հարցեր էին տալիս ու ուսուցչից պահանջում էր ոչ միայն սեփական ոլորտի գիտելիքների ազատ տիրապետում:

- Դու, հավանաբար, այսպես չես կարող, - ասես ականջ դնելով Անդրեյի մտքերին, շշնջաց Իոլկան, ցույց տալով ուսուցչի կողմը, ով հենց այդ պահին պատասխանում էր ինչ-որ սիրունիկի միանգամայն անսպասելի մի հարցի:

- Այո, բայց ես ցանկանում եմ:

- Ցանկանում ես, սովորիր:

- Սովորում եմ:

- Ուրեմն սովորիր…

Այդ պահին Անդրեյը հանկարծակի նկատեց մի բան, ինչը սկզբից չգիտես ինչու նրա աչքը չէր ծակել, այլ բնական էր թվացել. մի քանի երեխաներ նստած էին ամբողջությամբ մերկ:

- Այստեղ ընդունվա՞ծ է մերկ լինել, - շշնջաց նա, ցույց տալով դեպի մոտ ութամյա մերկ տղայի կողմը, ում հարևանությամբ, ազդրերով սերտորեն նրան հպված նստած էր նույնպես միանգամայն մերկ մի աղջնակ:

Այստեղ ընդունված է լինել այնպես, ինչպես ում, և երբ, և ինչով առավել հարմար է: Ուսուցիչները, ճիշտ է, հագուստ են կրում, որպեսզի չամաչեցնեն վանականներին, իսկ երեխաները` ինչպես ցանկանում են:

- Ցնցող է…, - միայն պատասխանեց Անդրեյը: - Երանի ես ել մանկությունս այսպիսի դպրոցում անցկացնեի:

- Դե իհարկե, դու, հավանաբար, միայն աղջիկների վրա կնայեիր…

- Ոչ միայն: Այսինքն, ոչ միայն աղջիկների վրա, - ժպտաց Անդրեյը:

Միջանցքում կային գրքերով լի գրադարակներ, որոնց շարքում առանձնանում էին արտաքնապես միատեսակ, միայն հատորների կազմերի վրա դրոշմված «XXV դարի դասագրքեր» անվանմամբ  տարբերվող գրքերը. Անդրեյը նախկինում արդեն առիթ ունեցել էր տեսնել այդ հրատարակումը: Իր ձեռքը վերցնելով առաջին պատահած հատորը, Անդրեյը նկատեց, որ այն ամբողջությամբ խզբզված է նշումներով ու գրառումներով. տարբեր գույներով ու ձեռագրերով: Կարծես հատուկ դրա համար էլ հենց գրքի տեքստը բոլոր չորս կողմերից խիստ նեղացված էր, այնպես որ, հավանաբար տեքստը զբաղեցնում էր թերթի մակերեսի կեսից ոչ ավելին: Գրառումները, դատելով թռուցիկ ուսումնասիրությունից, բավականին կառուցողական էին. ինտերնետային ինչ-որ նյութերի հղումներ, ուղղումներ, լրացումներ, օրինակներ, պարզաբանումներ:

- Մենք թղթի վրա հրատարակում ենք «Դասագրքերի» սահմանափակ տիրաժ ներքին օգտագործման համար, քանի որ դա հարմար է. վերցնել գիրքն ու թերթել այն, նայել, թե ինչ նշումներ կան այնտեղ: Յուրաքանչյուրն, ով դրանց մեջ նշումներ է անում, այդ նշումները էլեկտրոնային փոստով ուղարկում է խմբագրական խմբին, ու որպես կանոն դրանք ներառվում են տեքստի էլեկտրոնային տարբերակի մեջ, ու հաջորդ հրատարակման մեջ արդեն ներառված են լինում հիմնական տեքստի մեջ: Բայց, երբեմն, հենց այսպիսի գրքերը կարդալն ավելի հետաքրքիր է, քան կայքից էլեկտրոնային տարբերակը, - պարզաբանեց Իոլկան: - Նա, ով կարդում է գիրքն ու այնտեղ գրառումներ է կատարում, սովորաբար վերջում հատուկ էջի վրա իր մասին հաղորդագրություն է թողնում: Ահա օրինակ, - Իոլկան մատնացույց արեց կարմրավուն գրիչով, նուրբ ձեռագրով գրված տողերին , - հիմա կստուգենք, թե ով է այս անձնավորությունը…

Բացելով գրքի վերջնամասը, նա գտավ նույն գույնով ու նույն ձեռագրով թողնված հաղորդագրությունը:

- Այսպեեես… Սա Միշել Ֆորն է, ու կարդացել է նա այս գիրքը… քսաներկու տարի առաջ: Դիմացկուն բան է: - Իոլկան, ի նշան հարգանքի, գիրքը պտտեց ձեռքի մեջ:

Այն իրականում էլ խղճով էր պատրաստված:

- Երկու հարյուր տարի կծառայի, ոչ պակաս: Իսկ ես, իմիջիայլոց, գիտեմ նրան: Նա Տարդենի աշակերտուհին է ու հիմա աշխատում է մեզ մոտ, Չիլիյում:

- «Մեզ մոտ», այսինքն` նա նո՞ւյնպես դասավանդում է:

- Ոչ, «մեզ մոտ» ընդհանուր առմամբ ուրիշ բան է նշանակում:

- Իսկ հիմա դասագրքեր հրատարակվո՞ւմ են:

- Իհարկե: Գիտությունը զարգանում է, ու մենք ինքներս դրա համար շատ ջանքեր ենք գործադրում: Հրատարակվում են, այն էլ ինչպես են հրատարակվում…

- Ես որոշ բաներ եմ կարդացել կայքում, - իրենից գոհ մեջբերեց Անդրեյը: - Ինձ շատ է դուր գալիս այն, որ այնտեղ ամեն ինչ ներմուծվում է աստիճանաբար, առանց շտապողականության, մանրամասն բացատրելով. թեկուզ և ոչ արագ, փոխարենը ամեն ինչ պարզաբանում ես ու ավելին սովորելու ցանկություն է առաջնում:

- Իսկ մեզ պետք էլ չէ, որպեսզի արագ լինի, - ակնթարթորեն արձագանքեց Իոլկան, ինչ-որ ենթատեքստով, որն Անդրեյը չկռահեց, սակայն հարցնելու ցանկություն էլ չառաջացավ, առավել ևս, որովհետև ինքն էլ մեծ արագության ցանկություն չուներ. իսկապես, առավել հաճելի է այդպիսի գրքերով դանդաղ առաջ շարժվել, ընկալելով ամբողջ շարադրվածը, ընդ որում այդ ժամանակ զգում ես քեզ, ինչպես տասնութերորդ դարի ինչ-որ գիտնական-արիստոկրատ, ով իր ամրոցում բուխարու կողքին նստած, առանց շտապողականության կրծում է … ինչպես էր կոչվում, ինչ էին նրանք կրծում… մի խոսքով անցկացնում է իր հետազոտություններն ու ոչ մի տեղ չի շտապում, ու մեկ էլեկտրականությունն է հայտնագործում, մեկ մագնիսականությունը, մեկ լազերը… չնայած, լազերը հայտնագործել են, կարծես թե, արդեն զգալիորեն շատ ավել ուշ ու բոլորովին ոչ  ժառանգական ամրոցի մթնոլորտում:

Գիրքն իր ձեռքերում մի փոքր էլ պահելուց հետո Անդրեյն այն իր տեղը դրեց, տեղում նստելու ու պարագրաֆ պարագրաֆի հետևից կարդալ սկսելու ցանկության ալեցայտք զգալով: «Իմ ցանկությունների մարմինը». բոցավառվեց ուրախալի միտք: Իսկապես, ասոցիացիան պարզվեց շատ մոտ ու կենդանի. ցանկացած ցանկության յուրաքանչյուր իններվացիան ընթանում էր, ինչպես դրա շարժում, որպես ինչ-որ «մարմնի» մասնիկ:

 

Նրա մոտ շատ հարցեր կային. իր ապագա աշխատանքի վայրի մասին, այն մասին, թե ինչ կարգեր են այդ վայրում տիրում, թե ընդհանրապես ինչպիսին է կյանքը Նեպալում և այլն և այլն, այնպես որ, երբ նրանք ժամանեցին Տամել ու գնացին «Մանդապ» ընթրելու, հարցերը դեռ չէին սպառվել:

Իոլկան նրան մոտեցրեց մի սեղանիկի, որի շուրջ                                 նստած էին երկու տղամարդ: Այն պատճառով, որ Իոլկան տեղավորվեց առանց թույլտվության, ու նաև ոչ պակաս այդ տղամարդկանց դեմքերի արտահայտության պատճառով, որն անսահման հակադրության մեջ էր շրջակա համընդհանուր բթության ու գորշության հետ, Անդրեյը հասկացավ, որ նրանք «մերոնքականներ են»

- Թոմաս, - ցույց տալով նրանցից մեկի կողմը, ասաց Իոլկան: - Երկրորդ տղամարդուն նա չներկայացրեր, տղամարդն էլ իր հերթին լռեց: - Անդրեյը կանցկացնի Տենգբոչեի դասընթացները, - պարզաբանեց Իոլկան:

Տղամարդիկ ոչ մի բառ չասացին, նրանք հանգիստ ուսումնասիրում էին Անդրեյին: Դառնալով անմիջական ուշադրության օբյեկտ, Անդրեյը, կրկին հակառակ իր սպասելիքներին ու վախերին, չշփոթվեց, չսկսեց սպազմատիկ շարժումներ անել պատառաքաղով ու այն ամենով, ինչ ձեռքի տակ էր ընկնում, չսկսեց թաքցնել հայացքը կամ հակառակը` ի պատասխան մարտահրավեր հայացքներ նետել: Հանգիստ վստահության զգացողությունը հաճելի էր, ու դրան հետևելը հետաքրքիր էր: Այո, նրա «ընկալումների արգելոցը» անպատճառ հարստանում էր մի նոր «կենդանով»:

Հանկարծակի հարևան սեղանիկի շուրջ բարձրաձայն ռուսերենով ճառ հնչեց. յոթ կամ ութ երեսունից հիսնամյա տղամարդիկ ու կանայք բարձրաձայն ինչ-որ բան էին քննարկում, ու Անդրեյը ակամա սկսեց ականջ դնել: 

- Առաջին ամուսնական գիշերն ամուսինն ասում է կնոջը. արի դու դա, ձեռքերով…, իսկ կինը` չեմ կարող, ձեռքերս հոգնած են, սպասքն եմ լվացել:

Բարձրաձայն քրքջոցը ցնցեց նրանց սեղանիկը:

- Օ ոչ, մայրիկ…, - կեղծավոր քննադատությամբ հառաչեց մոտ քսանհինգամյա մի պարարտամարմին աղջիկ, ձևացնելով, թե ցնցված է այդ անեկդոտից:

- Իսկ այն մեկը, այն…, - թափահարելով ծնոտը մեջ ընկավ մեկ ուրիշը, - ահա թե ինչ եմ ես կարծում, թե  ինչու Վասկան չի եկել ընթրիքի, նա, հավանաբար, Նատալիայից մտերմություն է պահանջել, իսկ վերջինս էլ չի տվել:

- Իսկ դու ի՞նչ գիտես:

- Դու հաստա՞տ այդպես ես կարծում: Դե ոչ, դե, քանի որ ամուսնացել են պարտավոր է տալ, թե չէ ինչպես…

Անդրեյն այնպես էր իրեն զգում, կարծես իրեն դուրս  էին թափել աղբարկղից: Դեմքերը ագրեսիվ էին, բթամիտ, ու կտրուկ հակադրության մեջ էին մնացած տուրիստների հետ, որոնք էլ իրենց հերթին բոլորովին չէին փայլում իրենց խելացի դեմքերով… 

- Ռուսներ են, - կամ հարցրեց, կամ էլ ասաց Թոմասը:

- Այո: - Անդրեյը գլխով արեց: - Ես արդեն հետ եմ վարժվել…

Այդ պահին հարևան սեղանակիցների ձայները հանդարտվեցին ու նրանք սկսեցին ընթրել:

- Մենք նախորդ ամիս երկու պեդոֆիլների բանտարկեցինք, - ծամելով կոտլետը, ասաց ալեհեր տղամարդը: Ոչ մի օգուտ չկա նրանց բանտարկելուց ու ամորձատելուց, նրանց անհրաժեշտ է քառահատել: Այո, ես հենց այդպես եմ կարծում, քառահատել ու վերջակետ: - Նա պատառաքաղը մխրճեց կոտլետի մեջ, ու այն սրտաճմլիկ վնգստալով, սահեց ափսեով:

- Ներիր տեր Աստված, այդ ինչպե՞ս, ինչպես քառատել: - Չհասկացավ մի կին, որն ուներ այնպիսի դեմք, ասես նրա ամբողջ կյանքի ընթացքում այն օգտագործել էին ինչ-որ ոչ էրգոնոմիկական տեխնոլոգիական պրոցեսում: - Այսինքն` չորս անգամ ամորձատել, թե ինչպե՞ս, ես չեմ հասկանում, Պյո՛տոր Լեկսեիչ:

Տղամարդիկ սկսեցին ծիծաղել:

- Դու, Վարո՛ւնյա, հիմքերից գաղափար չունես, - համառաբար շարունակեց ալեհեր տղամարդը: - Քառատել նշանակում է կտրել նրա ձեռքերը, կտրել ոտքերը, կտրել հենց այն պատճառ հանդիսացող տեղը, այնուհետև կտրել ականջները, կարելի է նաև քիթը կտրել, ինչպես նախկինում տաժանակիրների քթածակերն էին պատռում, իսկ վերջում` նաև գլուխը:

- Իսկ ահա գլուխը կարելի է թողնել, թող առանց ինչ-որ բանի իր այլանդակությամբ էլ զբաղվի:

Եվ կրկին սեղանիկով անցավ քրքջոցի ալիք:

- Վայրենի մտավոր աղքատություն, - հակիրճ մեկնաբանեց Թոմասը:

Անդրեյը այնպես էր նստել, կարծես մեխված լիներ: Սիրելի հայրենիքի ուրվականը նրա առաջ ներկայանում էր իր ամբողջ սարսափազդու հոյակապությամբ:

- Ես այնտեղ չեմ վերադառնա, - շշնջաց նա:

- Ինչո՞ւ, - հանգիստ հակաճառեց Իոլկան: - Մենք նաև Ռուսաստանում ենք դասընթացներ անցկացնում, նաև Ֆրանսիայում, ինչո՞ւ ոչ: Ուղղակի պետք է ավելի նրբանկատ լինել, և վերջ: Իսկ դու, կարծես թե, քեզ նույնացնում ես նրանց հետ, այդ պատճառով էլ այսպիսի սարսափով ես արձագանքում: Սրանք ուղղակի թափթփուկներ են, նրանց նմանները իրականում ամենուրեք լիքն են, ու նրանց մեջ` երեխաներ են, իսկ երեխաները նույնպես ամեն տեսակի էլ լինում են:

- Բայց դու գոնե հասկացար, թե ինչի մասին էին նրանք խոսում: Սա կատարյալ անհեթեթություն է: Նրանք բոլորը մարդասպաններ են, բոլորն անխտիր, և՛ կանայք, և՛ տղամարդիկ, բոլորը մեկ մարդու պես: - Անդրեյը սկսեց թարգմանել հարևանների խոսակցության բովանդակությունը, բայց Թոմասը կանգնեցրեց նրան:

- Մենք ռուսերեն հասկանում ենք:

- Խելացնորության ալիքը կգլորվի ու կգնա, չէ որ այդպիսի բան արդեն եղել է, այն էլ քանի անգամ…, - Իոլկայի հետ համաձայնեց Թոմասի հարևանը: - Ու Ռուսաստանը քսաներորդ դարում այդպիսի բան արդեն ապրել է, ամբողջ յոթանասուն տարիների ընթացքում արյունոտ կոտորած, համընդհանուր խելացնորություն: Իսկ հետո ալիքը հանդարտվեց, ճիշտ է, ոչ երկար ժամանակով, հետո էլ նորը սկսվեց, բայց ոչինչ, այս մեկն էլ կհանդարտվի:

- Դժվար է պատկերացնել, - արտասանեց Անդրեյը:

- Իհարկե, քեզ համար դժվար է պատկերացնել, քեզ համար ամբողջ կյանքը դասավորվում է քսան տարիների մեջ ու թվում է, թե այն ամենը, ինչը կա հիմա, դա հավերժ է: Բայց դա հավերժ չէ, դա կանցնի: Իսկ ահա թե ինչ կմնա, դա, իմիջիայլոց, նաև մեզանից է կախված: Դու, օրինակ, չէ որ դու կմնա՞ս, դատելով ամեն ինչից:

- Ի՞նչ իմաստով, - չհասկացավ Անդրեյը:

- Այն իմաստով, որ դու նույնպես ռուս ես, ինչպես և նրանք, ու դու կմնաս կենդանի, կմնաս հետաքրքիր անձնավորություն, երբ այս ալիքը անցնի ու անհետանա, ու քեզ հետ կմնան ուրիշ ռուսներ և ոչ միայն ռուսներ, ու այնպիսի անձանցից, ինչպիսին դու ես, կսկսվի մշակույթի վերածնունդը:

- Դե, - շփոթվեց Անդրեյը, - ես դեռևս այնքան էլ նման չեմ այնպիսի մարդու, ով կարող է վերածնունդ պարգևել ռուսական մշակույթին:

- Շատ ճիշտ ես` «դեռևս»: - Միջամտեց Իոլկան: - Իսկ, ըստ քեզ, ո՞վ պետք է լինի ապագա քաղաքակրթության ողնաշարային ակոսը: Խելացի կանայք ու տղամարդիկ, բայց ո՞չ դու: Քեզ դո՞ւր է գալիս մանկական ճամպրուկի դերը: Դե դա արդեն դու պետք որոշես:

Անդրեյը չգտավ, թե ինչ պատասխանի:

- Ես չեմ խոսում «ռուսական մշակույթի» մասին, - շարունակեց Թոմասի հարևանը: - Ես խոսում են ընդհանրապես մշակույթի մասին: Ազգություն, ռասայական պատկանելիություն, սեռ, մայրենի լեզու.  այս ամենը էական չէ, բոլորովին էական չէ մեզ համար. մենք, ովքեր միավորված ենք ուրիշ արժեքներով: Օրինակ` ես գերմանացի եմ: Դու Անդրեյն ես, իսկ ես Հանսն եմ, հետո՞ ինչ: Ո՞ւմ է դա հետաքրքրում: - Նա ցուցադրաբար հայացքն անցկացրեց իրենց սեղանի շուրջ նստած մարդկանց վրայով: - Նախկինում դա մեծ նշանակություն ուներ, իսկ այնպիսի անձանց համար, ինչպիսին սրանք են, - նա ցույց տվեց հարևան սեղանիկի կողմը, - դա և՛ հիմա, և՛ հարյուր տարի անց նշանակալի կլինի, իսկ մեզ ի՞նչ: Ինձ, անկեղծ ասած, միևնույն է, թե ինչ կլինի ռուսական մշակույթի հետ, կամ էլ բասկյան մշակույթի հետ, կամ էլ շվաբյան, կամ էլ պրուսական: Ինձ համար մեկ այլ բան է գլխավոր: Այնպիսիք, ինչպիսիք ես և դու ենք, այդպիսի մարդիկ կշարունակեն ապրել, թե ոչ, այս մշակույթը կզարգանա, թե ոչ:

- Իսկ ես հիմա կխոսեմ նրանց հետ, - հանկարծակի կամ առաջարկեց, կամ էլ հայտարարեց Իոլկան: - Հետաքրքիր է:

Ու մինչև Անդրեյը կհասցներ նրան խանգարել, կամ էլ նախազգուշացնել, Իոլկան արդեն սլացել ու տեղավորվել էր ռուսների մոտ:

- Բարև, անգլերեն հասկանո՞ւմ եք:

- Իհարկե, մի՛սս, - լրջորեն պատասխանեց նրանցից մեկը: - Մենք քաղաքակիրթ մարդիկ ենք:

- Ահա և հիանալի է: Իսկ ասեք, խնդրեմ, ընկերներ, ինչու է դա համարվում զզվելի. պեդոֆի՞լիան:

- Դե…, - Պյոտր Լեկսեիչը կնճռոտեց դեմքը, - դա զզվելի բան է, լկտիություն: Դուք դեռ երիտասարդ եք, բայց պարտավոր եք հասկանալ:

- Իսկ ահա դուք էլ օգնեք ինձ հասկանալ, ինձ համար անհասկանալի է. ասեք խնդրեմ, երբ երեխան ծծում է մոր կուրծքը, ենթադրենք նա մեկ տարեկան է և նա լայն բացում է իր բերանիկը ու սկսում ծծել մայրական կուրծքը, չէ որ դա գեղեցիկ է, դա հրաշալի է: Անգամ ամեն տեսակ նկարներ կան Աստվածամոր և մանկան, կուրծքը ծծող, չէ որ դա արվեստ է, դա աստվածային գեղեցկություն է:

- Իհարկե, Աստված իմ, ինչի մասին է խոսքը, - գոռգոռալով ասաց Վարունյան: - Օրինակ իմ աղջիկը մինչև երեք տարեկան կուրծք է ծծել, ուրեմն ես…

- Ահա և հիանալի է, - ընդհատեց նրան Իոլկան: - Իսկ հիմա մեկ այլ բան. եթե երեխան ծծում է ոչ թե կուրծք, այլ ծծակ, դա նորմա՞լ է:

- Իսկ ինչո՞ւ ոչ: - Հանկարծակի բորբոքվեց հաստամարմին աղջիկը: - Իսկ ինչու ոչ, ես հարց եմ տալիս: Իհարկե, դա նորմալ է:

Անդրեյն անգամ մի փոքր կծկվեց, բախվելով այսպիսի, բոլորովին անհիմն, ագրեսիայի հետ, բայց Իոլկան անգամ չծամածռվեց:

- Ու եթե կաթով լի կրծքից մայրական կաթը ցայտում է բերանի մեջ, ու երեխան կուլ է տալիս, ու նրան դա դուր է գալիս, ապա չէ որ դա նույնպես հիանալի է, անկախ այն բանից, որ իմ տեսակետից, օրինակ, մայրական կաթը համեղ չէ ու շատերի մոտ անգամ զզվանք է առաջացնում:

- Իսկ այդ կաթը քեզ համար չէ նախատեսված, այլ երեխայի համար, իսկ նրա համար էլ շատ և շատ համեղ է: Օրինակ իմ…

- Հիանալի է: - Իոլկան նորից ընդհատեց նրանց: - Իսկ եթե մեկ տարեկան երեխան առնանդամ է ծծում, ապա ի՞նչ վատ բան կա դրա մեջ:  Իսկ եթե նկար նկարել. հայրը նորածնի հետ, իսկ նորածինը, կարմրաթշիկ այնպիսի, իրենց գոհ, պառկած է հոր ոտքերի միջև ու ծծում է հոր առնանդամը, սա հիանալի նկար չի՞ լինի: Դուք կհիանա՞ք այդ նկարով ու սքանչանաք նրանց դեմքերի խաղաղ արտահայտությամբ: Պատկերասրահում կկախեին այդպիսի նկար, եթե այն նկարած լիներ Ռեմբրանդը կամ Ռուբենսը կամ էլ Խալսը: Իսկ եթե մայրական կաթը համեղ է ու սննդարար, ապա մի՞թե հայրական սերմնահեղուկը սննդարար չէ: Այն էլ ինչքան սննդարար է, ու իր համով էլ սերմնահեղուկը ինձ երբեմն անգամ բավականին դուր է գալիս, միգուցե երեխային  էլ դուր գա, մի՞թե նպատակահարմար չէ տալ նրան փորձել:

Չարագուշակ լռությունը բոցավառվեց դժոխքային կրակի պես, ու այն, որ բոլոր ռուսները շարունակում էին այդ ընթացքում ծամել, միօրինակ շարժումներ անելով իրենց ծնոտներով, իսկ անշարժ հայացքները ձգելով իրենց առաջ, դեպի ինչ-որ, միայն իրենց համար տեսանելի տարածություն, միայն ընդգծված վկայում էր այն սրբազան անեծքի սառը կրակի մասին, որը բոցավառվում էր անտեսանելի կերպով ու, որը դեռևս արտահայտվում էր միայն մորթու պես ուռչած քթածակերում և աչքերում, որոնք կարծես մայրամուտ լինեին Ապոկալիպսիսից առաջ:

Վարունյան ուզում էր բացել բերանը ինչ-որ բան ասելու համար, բայց անհապաղ փակեց: Պյոտր Ալեքսեիչը բարձրացրեց իր կոպերը, կրակավառ հայացքն ուղղեց դեռևս միայն Իոլկայի կողմը, բայց անմիջապես իջեցրեց աչքերը: Ինչ-որ մեկն աղմուկով տեղաշարժվեց աթոռի վրա: Հանկարծակի զրնգաց պատառաքաղը, մթնոլորտն արդեն էլեկտրականություն էր շնչում, բայց փոթորիկը չէր սկսվում, այն պտտվում էր ու մոտենում մեկ մի կողմից, մեկ էլ` մյուս կողմից: Պարծենկոտ դեմքով տղամարդը ուռցրել էր շուրթերն այնպես, կարծես թե նրա բերանի մեջ ձևավորվել էր վակուում, իսկ հայացքը բթամտորեն ուղղել էր իր առջև դրված աղցանի վրա, կարծես բանջարեղեններ կախարդական նկարից փորձում էր կարդալ այն դատավճիռը, որը ճակատագիրը պետք է տար Իոլկային այդպիսի հարցերի համար:

- Գիտես, թե ինչ է տեղի ունենում, - բարձրաձայն դիմեց Անդրեյին Իոլկան, - նրանք պատրաստվում են ինձ ոչնչացնել, բայց գաղափար չունեն, թե հատկապես ինչպես: Որովհետև, եթե երեխային հաճելի է ծծել կուրծք, հաճելի է ծծել ծծակ, հաճելի է ծծել սեփական բռունցքը կամ ինչ-որ խաղալիք ու դա նորմալ է, ապա ինչով է, ընդհանրապես, աննորմալ այն, որ նրան դուր կգա նաև առնանդամը:

- Երեխան այդ տարիքում չի կարող ինքնուրույն որոշել, թե ինչն է իրեն դուր գալիս, իսկ ինչը` ոչ, - քրթմնջաց Վարունյան, կարծես թե փորձելով հիշել ինչ-որ տեքստ, որը նա վաղուց կարդացել է կամ սովորել, բայց վատ է հասկացել:

- Ու այդ պատճառով էլ նրան չեն տալիս ոչ խաղալիք, ոչ ծծակ, ոչ էլ կո՞ւրծք, - պարզաբանեց Իոլկան, բայց Վարունյան լռեց:

- Մի բան է ծծակը, բոլորովին այլ բան է… այդ բանը: - Կրկին բղավեց հաստամարմին աղջիկը: - Ի՞նչ է, դու ընդհանրապես չես հասկանում այդ:

- Շատ ճիշտ է, - հանկարծակի ակտիվացան նաև մյուսները: - Աղջիկը միանգամայն ցնորվել է, ինչ է, չե՞ս հասկանում. մի բան է սեփական բռունցքիկը, բոլորովին այլ բան… ֆու, նողկանք է…

- Բոլորովին ցնորված է, այո՞, - աչքերն ուռցնելով ասաց պարծենկոտ տղան: Հիմա արդեն նա էլ էր իրեն վստահ զգում:

Իոլկան բարձրացավ ու հետ վերադարձավ իրենց սեղանիկի մոտ, այլևս ոչ մի ուշադրություն չդարձնելով ռուսների վրա:

- Նույնը, ինչ նախորդ անգամ էր: - Անդրեյը զարմացած էր ոչ այն պատճառով, որ խոսակցությունը գնաց բացարձակապես նույն հունով, որով գնացել էր ֆրանսիացիների հետ, այլ այն պատճառով, որ գործն ավարտվել է, կարծես թե, միանգամայն համերաշխ, առանց ծեծկռտուքի:

Այդ պահին նրանց սեղանիկին մոտեցան ևս չորս հոգի: Մատուցողները միանգամից մոտեցան ու մի քանի վայրկյանի ընթացքում արագորեն ու ճարպկորեն, ինչպես մրջյուններ, բերեցին ևս մեկ սեղանիկ ու այն կպցրեցին նրանց սեղանիկին, ու ստացվեց մի մեծ սեղան:

- Արդյունքներ կա՞ն, - հարցրեց Թոմասը: -  …Արդյունքներ կան, - կրկնեց նա արդեն հաստատակամորեն և ժպտալով նայեց մոտեցածների դեմքերին:

- Այն էլ ինչպիսի, Թո՛մաս: - Հանդիսավոր պատասխանեց մոտեցածներից մեկը, միևնույն ժամանակ հարցական հայացքով նայելով Անդրեյին:

- Պատմիր նրա ներկայությամբ, Թա՛յ, - առաջարկեց Իոլկան:

- Ռո՞ւս ես: - Անդրեյին հարցրեր քսանհինգամյա աղջիկը, ով ուներ խորաթափանց աչքեր, որոնց մեջ անդադար նայելու ցանկություն էր առաջանում:

- Այո: - Անդրեյը գլխով արեց: - Նկատվո՞ւմ է:

- Իհարկե, հատկապես ինձ համար, չէ որ ես նույնպես ռուս եմ:

- Պատմիր դու, Մա՛յա, - առաջարկեց Թոմասը: - Անդրեյն ընթացքում գլուխ կհանի:

- Շատ լավ: - Մայան սեղանին դրեց նոթբուքը, բացեց այն ու գտավ անհրաժեշտ ֆայլը: - Սա առաջին աշխատանքն էր այդ իրավիճակում, այդ պատճառով էլ, ինչպես սովորաբար, ամեն ինչ բավականին մակերեսային է: Չեմ մանրամասնել անունները, ամսաթվերն ու նմանատիպ բաները, ինչպես և որոշեցինք, քանի որ այդ դեպքում պահանջվում է բավականին շատ ֆիքսումներ, ինչը անտագոնիստական է ուսումնասիրություններին, ու այնքան ժամանակ, քանի դեռ մենք չգիտենք, արժե զբաղվել այս գործով, թե ոչ, նախնական «չարժե» դա անել:

Թոմասը գլխով արեց:

- Ուսումնասիրությունները կրկնակի են կատարվել, մենք Թայի հետ միասին ենք աշխատել, այնպես որ վերջնական ֆայլում իրադարձությունները բավականին ճշգրիտ են ֆիքսված: Ընդհանրապես ասած և՛ հաջող անցավ, և՛ ոչ: Մի կողմից պատմաբանների համար հետաքրքրություն ներկայացնող ոչինչ չկար, իսկ մյուս կողմից ինքը իրավիճակը հետաքրքիր էր, համարյա զավեշտական, ինչքանով դա հնարավոր էր այն ժամանակ…

- Երեսուն յոթերորդ, - ճշգրտեց Տայը: - Մայան համառորեն ցանկանում էր զգալ այդ ժամանակների մարդկանց…

- Ինձ հետաքրքրում էր, թե ընդհանրապես ինչպես է հնարավոր այդպիսի բան, որ ամբողջ ազգը իրեն հասցնի համարյա կատարյալ դեգրադացիայի, այնպես որ մինչև հիմա մենք տեսնում ենք հետևանքները:

- Խոսքը Ռուսաստանի՞ մասին է:

- Այո:

- Իսկ ի՞նչ է նշանակում… այն ամեն, ինչը դու ասում էին: - Անդրեյը չկարողացավ ավելի կոնկրետացնել իր հարցը:

- Եթե շատ հակիրճ, ապա մենք հետազոտում ենք գիտակցված երազատեսությունների աշխարհները, - պարզաբանեց Թոմասը: - Մենք ճանապարհի հենց սկզբում ենք ու համարյա ամեն օր բացահայտում ենք ինչ-որ նոր բան: Մենք բացահայտում ենք և՛ նոր աշխարհներ, և՛ կենդանի, գիտակից արարածներ այդ աշխարհներում, և՛ գտնում ենք ճանապարհներ այն կենդանի արարածների հետ մտերմանալու համար, որոնք ապրում են մեր շուրջ, բայց չափազանց տարբերվում են, այդ պատճառով էլ անհասանելի են մեզ համար. լեռները, ամպերը, գետերը… Մեզ հիմա անգամ պատմությունն է հասանելի, ու այժմ ցանկության դեպքում մենք կարող ենք ճշգրտորեն վերականգնել այն ամենը, ինչը ինչ-որ ժամանակ տեղի է ունեցել, և Մայան ու Թայը հենց դրանով էլ հիմա զբաղված են: Մայան, համաձայն այն պատմության, որը ստեղծվում է հենց այսպիսի հետազոտությունների հիման վրա, գրում է «XXV դարի դասագիրքը», չէ որ ուրիշ եղանակ համարյա թե չկա. պատմությունը այնքան անգամ է սուտ ներկայացվել ու արտագրվել, որ ճշմարտության վերջին հատիկներն անգամ վաղուց ոչնչացվել են, այդ պատճառով էլ մենք վերականգնում ենք այն. քայլ առ քայլ, դեռևս բավականին անհամակարգված, ուղղակի հետևելով հետաքրքրություններին. ում ինչ հետաքրքրում է:

- Ես… ես նույնպես ցանկանում եմ: - Անդրեյը քարացավ անսպասելիությունից: - Ինձ նույնպես շատ է հետաքրքրում, ես նույնպես ցանկանում եմ: Մա՛յա, Թա՛յ, Թո՛մաս, ինչպե՞ս կարող եմ ես էլ մասնակցել դրան: Իո՛լկա, - համարյա թե աղաչելով, նա դիմեց Իոլկային, տեսնելով, որ իրեն, ի պատասխան, միայն ժպտում են: - Իո՛լկա, ինչպե՞ս կարող եմ մասնակցել դրան:

- Դեռևս ոչ մի կերպ: Դրա համար անհրաժեշտ է ընդունվել մեր դպրոց ու ավարտել գոնե առաջին չորս դասարանները, իսկ դա… բոլորը չէ, որ դրա համար են, բոլորը չէ, որ կարող են ու ցանկություն ունեն:

- Ես ցանկանում եմ փորձել: Անկեղծ եմ ասում, ես կանեմ այն, ինչ կարող եմ:

Այդ պահին Անդրեյը հանկարծակի հասկացավ, որ պատահական չէ հայտնվել այս վայրում, այս մարդկանց շրջապատում, որ ինչպես և նախորդ անգամ, երբ Իոլկան անպիտան հանեց իր երկու գործընկերներին ու ընտրեց իրեն, այնպես էլ հիմա շատ բան կախված է հենց իր սեփական շահագրգռվածությունից ու ազնվությունից: Նա հասկացավ, որ Թոմասը, Հանսը, Թայը, Մայան ու մյուս ժամանածները, ինչպես նաև Իոլկան, նրանք կարող են հիմա կրկին, ևս մեկ անգամ կտրուկ փոխել իր կյանքը, եթե ինքը կարողանա նրանց ապացուցել, որ համապատասխանում է նրանց, որ ինքը ավելորդ չէ, որ ինքը բավականին հետաքրքրություն է ներկայացնում նրանց համար, ու դրա համար պետք է ինչ-որ բան անել, բայց կոնկրետ ի՞նչ: Ու արդյո՞ք ինքը հիմա բավականին ազնիվ է հենց իր հետ: Արդյո՞ք իրեն չի համակել գերարժեքության զգացողությունը, ընտրյալների թվին պատկանելու ցանկությունը: Նա նորից ու նորից հայացքն անցկացնում էր սեղանակիցների դեմքերի վրայով ու հետևում էր նաև հենց իրեն, հետևում էր, թե ի՞նչ է ինքը զգում: Մրցակցությո՞ւն: Բռնողական ռեֆլե՞քս: Ինչ-որ առեղծվածային բանի տիրապետելու ցանկությո՞ւն: Նա, հավանաբար, չէր կարող հաստատակամ ասել, որ այդ ամենը չկար, կարծես թեթևակի մշուշ էր կանգնած իր և իր ապրումների միջև, ու դա նրան հուսահատեցնում էր, բայց ամեն դեպքում նրան հանգստացնում էր այն, որ եթե անգամ այդ ամենից ինչ-որ բան էլ կար իր մոտ, ապա ակնհայտ էր, որ դա ամեն դեպքում չէր գերակշռում, դա ընդամենը թերաճ ընձյուղ էր, որը ցանկություն էր առաջանում ճանկել ու անդամահատել, իսկ գլխավորը, ինչը գերակշռում էր, ինչը ընդլայնվում էր և ավելի ու ավելի խորը կլանում նրան, դա հետաքրքրությունն էր, դա համակրանքն էր, դա համագործակցության ցանկությունն էր, բացահայտելու ու գաղտնիքը շոշափելու ցանկությունը, ու նորից ծագեց նվիրվածության այն կանխազգացողությունը, որը նա այդքան վառ ունեցել էր ինքնաթիռում:

- Այնտեղ պարզ կլինի, - վերջապես արտասանեց Թոմասը ու Մայաին գլխով արեց:

- Ես ուղղակի կկարդամ սա, որպես վերացական պատմություն, - պարզաբանեց Մայան, - կարծես թե ինչ-որ դիտորդ հետևել է իրադարձությունների ամբողջ ընթացքին, յուրահատուկ հնարավորություն ունենալով կարծես մանրադիտակով տարբերակել ու դիտարկել ոչ միայն իրադարձությունները, այլ նաև ներկաների ընկալումները:

«ՍՄԿԿ մարզկոմի մեծ դահլիճ, քաղաքն անհասկանալի է, դահլիճը լի է մարդկանցով, ովքեր զբաղեցնում են իրենց տեղերը, մարդիկ լարված ու գորշ տեսք ունեն, բայց միևնույն ժամանակ, հայացքներով միմյանց հանդիպելիս, չափից դուրս սիրալիր են ու բարեհոգի:

Մոտենում եմ մի մարդու, ով նստած է առաջին շարքում. գլուխը դեպի իր հարևան խոնարհած, նրա հետ հազիվ նկատելի կերպով ինչ-որ բան է փսփսում: Ավելի ուշ, նորից նստած են զգաստ: Ժամանակը մի փոքր հետ եմ տալիս, լսում եմ խոսակցություն

- Աբրամը մեր Իվան Դմիտրիչին կխարդավանի…

- Ի՜նչ ես ասում, դե ոչ, դա անհնար է, ինչի համար: Իվան Դմիտրիչը. չէ որ նա սորմովսկի է, չէ որ նա տասներկուերորդից մերն է, բոլշևիկ է:

- Հետո ինչ, որ տասներկուերորդից մերն է, ասում եմ քեզ, Աբրամը նրա վրա ատամ ունի, շշուկներ կան…

- Դե նման բան չի կարող պատահել, Վասի՛լի: Իվան Դմիտրիչը (չռում է աչքերը), չէ որ նա մեր ամբողջ Ուրալն է բարձրացրել: Չէ որ նա (ձայնն իջեցնում է խռպոցի աստիճանի) արդեն տաս տարուց ավելի է Կենտկոմի անդամ է:

- Ցածր… (հայացքն արագորեն անցկացնում է շրջակայքով, հետ է քաշվում, այնուհետև նորից. ավելի ցածր) – հիմար ես դու, նայիր, թե որ ուղղությամբ է քամին փչում, ահա Աբրամը նայում է, նա երկար քիթ ունի, դու էլ նայիր, հիմար մի եղիր… հիմա ինչքան բարձ ես, այնքան ցավոտ է անկումը, վերջ, վերջակետ, ես ոչինչ չեմ ասել, իսկ դու ընդհանրապես տես. լսել եմ` քեզ տեղակալ են ուզում նշանակել, չգնաս, լսո՞ւմ ես: Չգնա՛ս: Թե կգնաս, քեզ էլ նրա հետ… Աբրամի հետ մտերիմ եղիր…

Բոլորը վերջնականապես տեղավորվեցին, նախագահությունից ինչ-որ լոզունգներ են լսվում, դժվարությամբ եմ հասկանում…

- … երբ աշխատանքային դասի թշնամիները սպանեցին ընկեր Կիրովին, այդ ժամանակ նույնպես…

- … որպեսզի ցանկություն չառաջանա… աշխատանքային բռունցքի ամբողջ հզորությամբ հարվածել…

Մտքերի քաոսային հոսք. մենք չկենտրոնացանք հասցեատերերի վրա, խնդիրը մթնոլորտն ամբողջությամբ զգալն էր:

- … ինչո՞ւ նորից Կիրովի մասին: … ինչո՞ւ է նորից բռունցք հայտնվել… ինչ-որ մեկի տակ փորում են… թշնամիներն աշխատանքային դասի են… Աբրամ…

- … անկոտրում պաշտպանել Սովետական Իշխանության դիրքորոշումը … իրենց վրա չափից շատ բան են վերցնում…

Այդ պահին. բարձրաձայն արձագանք «որպեսզի քեզ»:

Դահլիճում տիրեց գերեզմանոցային լռություն:

Բղավողը մի քսանհինգամյա երիտասարդ տղա էր, ով ուներ այնպիսի դեմք, որը զուրկ չէր նվազագույնից. մտքի շարժումից: Ժամանակը հետ ենք տալիս, մոտենում ենք նրան. նրա ձեռքում կա գիրք, հարևանը անհարմար շարժում է կատարում, ջղաձգություն է կատարվում անհարմար դիրքից, արմունկով հարվածում է ու գիրքը միջանցք է թռչում, ակամա արձագանք. «որպեսզի քեզ». ու միանգամից վրա են հասնում սարսափը, շփոթվածությունը, ու հանկարծակի տղան ոտքի է կանգնում: Ինքն էլ չի հասկանում, թե ինչու է կանգնում, հնարավոր է բնազդաբար է դա անում. բնազդ, որն առաջացել է դեռևս գործարանային ուսումնարանում, երբ կարգը խախտելու պատճառով ուսուցիչը պահանջում էր նրանից ոտքի կանգնել, ահա և նրա ոտքերը ինքնուրույն գործեցին, նա ոտքի կանգնեց ու հիմա կանգնած է մարդկանցով լի հսկայական դահլիճում, ու բոլորը քարացել են, բոլորը հասկանում են, որ ինչ-որ բան է տեղի ունենում:

- Որպեսզի քեզ, նշանակում է… - կրկնում է տղան, արդեն ինքն էլ չգիտակցելով, թե ինչ է անում, և արդեն ո՛չ կարողանում է նստել, ոչ էլ գիտի, թե ինչի համար է շարունակում կանգնած մնալ, ու գիտի միայն, որ կանգնած է պատասխանատու կոմունիստների շուրջ ու գիտի նաև, որ իր վրա են նայում ՆԳԺԿ պատասխանատու աշխատակիցների աչքերը, ու հասկանում է նաև, որ ընդհատել է ելույթ ունեցողին, իսկ ելույթ է ունենում ոչ ինչ-որ մեկը, այլ ինքը Իվան Դմիտրիչը, շքանշանակիր, ու դա նշանակում է, որ ամբողջ «եռյակը» հիմա հայացքը կենտրոնացրել է նրա վրա… օօօ, բարությամբ չեկան այդ «եռյակները», բնավ ժամանակին չեկան:

Ու շփոթվածությունը աճում է, ու պետք է գոնե ինչ-որ բան անել, եթե շարունակել հենց այնպես կանգնել, ապա կմոտենան ու կտանեն, ու վերջ…

… պետք է վերցնել նրան, մեր առաջին կատեգորիայի լիմիտները սպառված չեն… և երկրորդինը նույնպես… ինչ է կատարվում, ինչու է նա կանգնել… ինչու նրան չեն տանում… չէ որ նա իր կամքով չէ այստեղ ցցվել, երիտասարդ է, խակ է դեռ, խելքը կերել են խելացի մարդիկ…

Ոչ միայն տղան է անվճռական, բոլորը մտածում են, թե ի՞նչ է այս ամենը նշանակում: Ոտքի է կանգնում Կիրովին սպանած թշնամիների, աշխատավոր ժողովրդի խնդիրների մասին հաշվետվության ժամանակ, ու կարևորը` ում հաշվետվության ժամանակ. հենց Իվանի: ՆԳԺԿ այնպես է նստած, կարծես ոչինչ տեղի չի ունենում, դա անիմաստ չէ: Ու ոչ թե ուղղակի ոտքի է կանգնում, այլ հայհոյում է: Դե, իհարկե, ոչ, այդպիսի բան հենց այնպես չի կարող լինել, ինչ եք ասում, չէ որ սա մարզկոմն է, չէ որ սա տարվա իրադարձությունն է, նշանակում է… աստված իմ, ի՞նչ է այս ամենը նշանակում:

Ամբիոնի վրա կանգնած մարդը ծածկվում է սառը քրտինքով: Նա նույնպես չի հասկանում. ի՞նչ է կատարվում: Ո՞ւմ թույլտվությամբ է այս կաթնակերը իրեն այդքան կոպիտ ձևով ընդհատում: Ինչու ՆԳԺԿ չի գործում, չէ որ սա ակնհայտ թշնամական պրովոկացիա է, բայց եթե իշխանության մարմինները լռում են, նշանակում է հավանություն են տալիս, իսկ եթե հավանություն են տալիս, ապա այդ դեպքում ինչպես…

Նախագահությունը ցնցվածության ու անորոշության մեջ է: Անընդհատ պտտվում է նույն հարցը. ում թույլտվությամբ, բայց հիմա անգամ դա չէ կարևոր, կարևոր է մեկ այլ բան. ինչպե՞՞ս ճիշտ պահել քեզ: Պետք է արագորեն որոշում կայացնել, անհապաղ, ու որպեսզի ուրիշները առաջ չընկնեն, նաև որպեսզի չընկնել գոտեկապից, որպեսզի չչափազանցնել, ու նաև անհրաժեշտ է ցույց տալ սեփական խելամտությունը: Տիրում է անորոշություն, մեկի ճնշումն է բարձրացել, մյուսը համարյա կաթվածահար վիճակում է, ու ամեն ինչ այնքան արագ է կատարվում, անգամ մեկ րոպե չի անցել:

… նախագահությունը լռում է, նշանակում է թույլատրված է… ձերբակալել նրան չի կարելի, որովհետև նա ինչ-որ մեկի թույլտվությունը ունի, կնշանակի, որ մենք խանգարել ենք թշնամուն բացահայտել… չեկիստները սպասում են, նշանակում է տեղյակ են, նշանակում է չի՛ կարելի հապաղել…

- Ընկերնե՛ր: - Նախագահության երկար սեղանից բարձրանում է մի կարմրաթուշ կարճլիկ: - Մինչև երբ պետք դեմագոգիա լսենք: Երիտասարդությունը ճիշտ է ասում. սատանան տանի այդ բարբաջանքը:

… փառք Աստծո, ճիշտ արեցին, որ չձերբակալեցին նրան, ինքներս էլ հիմա լիմիտով ստիպված կլինեինք գնալ, անցանք, փառք Աստծո…

- Շատ ճիշտ է:

Շարքերից, մեկ մի կողմից, մեկ էլ մի ուրիշ կողմից սկսեցին բղավոցներ լսվել: Արյան հետ է գալիս, շները որսի հոտ զգացին:

- Դու ահա, Իվա՛ն, ասում ես, որ ամեն ինչ շատ ճիշտ է, - նախագահությունից հնչում է ինչ-որ շողոքորթ ձայն, - իսկ ասա, խնդրեմ, արդյո՞ք դու ժողովրդի փողերը չես մսխել այս թշվառ ակումբի վրա:

- Շատ ճիշտ հարց ես տալիս, Աբրա՛մ:

… ասում էին ես քեզ Վասիլի, ինչպես զգում էի…

- Երկրին ինչ է պետք, մի՞թե պարատեղեր են պետք: Ընկերնե՞ր: - Տղամարդը ձեռքը ուղղեց դեպի դահլիճը, կարծես հրավիրելով իրեն աջակցելու, ու աջակցող ձայների անհամաչափ ալիքները ձևավորեցին կատարյալ աղմուկ: Ամբիոնի վրայի մարդը թեթևակի օրորվեց ու ձեռքը տարավ դեպի սիրտը:

- Երկրին պողպատ է պետք, մանգան, քրոմ է պետք երկրին տալ, իսկ պարատեղերը կսպասեն, չեն այրվի:

Ու շարքերից կարծես ճիչերի փոթորիկ բարձրացավ, ու իր ուժգնությամբ և՛ ամբիոնի վրա կանգնած մարդուն տապալեց, և՛ նախագահությանը:

- … վնասարարությո՛ւն: …նստեցնե՛լ: …տրոցկի՛ստ: … ուռա՜ Ստալինին, Ստալինին ուռա՜…

- Մենք սոցիալիստական մշակույթի մարդիկ ենք, սոցիալիստական աշխատանքի: - Աբրամը ձգտում էր ամբոխից բարձր գոռալ: - Իսկ դու, Իվա՛ն, կամուրջը լուսավորել ես… զարդամոլություն… ժողովրդական փողեր… պարատեղեր… երկրին մանգան… քրոմ… հարմարվողական…

Այդ ամբողջ քաոսի մեջ տղան բոլորովին մոռացվել էր, նա նորից նստել էր իր տեղը, մոռանալով իր գրքի մասին, ու բերանը բաց նայում էր, թե ինչպես է նոր իշխանությունը գրավում հնի տեղը: Ու հանկարծակի ինչ-որ բան կոտրվեց, մոլեգնության տարերքը անկում ապրեց, մարդիկ, միմյանց նայելով, սկսեցին զբաղեցնել իրենց տեղերը ու լռել: Նրանք գիտեին. պետք է լինի ինչ-որ մեկը, անպատճառ կգա մեկը, ով ժողովրդական կատաղության գագաթնակետի ժամանակ կմոտենա ու կասի. «Դուք ձերբակալված եք» կամ էլ «Եկեք ինձ հետ, խնդրեմ», բայց ոչ ոք չէր գալիս, տեսարանը կոտրվեց ու սարսափելի կասկածները կրկին թողեցին մարդկանց, չէ որ «այնտեղ» ոչինչ չի կարող կոտրվել, այնտեղ այդպիսի բան չի լինում, նշանակում է. մի՞՞թե սխալմունք է: Դահլիճում կրկին տիրեց մեռյալ լռություն, ու ամբիոնի վրա կանգնած մարդը, կարծես թե, նույնպես սկսեց հասկանալ, որ իր ամենասարսափելի կանխատեսումները չիրականացան. ինքը մինչև հիմա կանգնած է այստեղ, իսկ դա նշանակում է… ուղղակի պետք է ձևացնել, թե ոչինչ տեղի չի ունեցել:

- Քննադատությունների համար շնորհակալ եմ, ընկերնե՛ր, հաշվի կառնեմ: - Խուլ, կարծես խզված ձայնով սկսեց նա, այնուհետև հազաց ու շարունակեց, - իսկ հիմա, ընկերնե՛ր, անցնենք մեր արտադրական ծրագրերի իրականացման քննարկմանը:

Դահլիճում լսվեց թղթերի խշխշոց, ու ժողովը շարունակվեց»:

 

Մայան ավարտեց ու փակեց նոթբուքը: 

- Գլխավորն այն է, որ մեզ մոտ ստացվում է: - Եզրափակեց նա: - Մնացածը մանրուքներ են: Իսկ ընդհանրապես, ծիծաղելի պատմություն էր, ծիծաղելի ու ողբերգական:

- Ոչ, մանրամասները… ամեն դեպքում եկեք այս գործը ավարտին հասցնենք, - չհամաձայնեց տղամարդկանցից մեկը, ով եկել էր Մայայի ու Տայի հետ: - Անհրաժեշտ է փաստերով հաստատել, որ այդպիսի մարդիկ եղել են, անհրաժեշտ է ճշգրտել տեղը, ժամանակը, ազգանունները: Ես… ես հասկանում եմ, - նա բարձրացրեց ձեռքը, կանգնեցնելով Մայային, ով պատրաստ էր հակաճառել: - Ես հասկանում եմ, որ և՛ դու, և՛ Տայը, և՛ անգամ Թոմասը միանգամայն համոզված եք, որ սրանք հալյուցինացիաներ չեն, ներշնչված ֆանտազիաներ չեն ու ոչ էլ նմանատիպ ինչ-որ ուրիշ բան են, այդպես եմ կարծում նաև ես: Բայց «կարծելը» մի բան է, «համոզիչ ապացույցներ ունենալը» բոլորովին այլ բան: Իհարկե, հենց այն փաստը, որ հետազոտություններին հետևում էին երկու անկախ դիտորդներ, և այն, որ նրանց եզրակացությունները լրացնում էին, այլ ոչ հակասում միմյանց, շատ բան է ասում, բայց դա դեռ ապացույց չէ, չէ որ դա պարզ է: Գոյություն ունի հնարավորություն բացատրել ինչ-որ փոխադարձ կարգավորման ընկալումների համընկնում, որը ինքնաբերաբար է ծագում, իսկ միգուցե գոյություն ունեն նաև համատեղ երազատեսություններ. հենց երազատեսություններ, մտավոր կերպարների քաոս… ինչի՞ համար են մեզ անհրաժեշտ այս կասկածները: Եկեք ամեն տեղ վերջակետ դնենք: Ինչ վերաբերվում է ինձ, ես, իհարկե, կընտրեի առավել հետաքրքիր իրադարձություն… օրինակ կընկնեի Այնշտայնին Ամերիկա տանող շոգենավի վրա, ու կլսեի, թե ինչպես է նա պատմում հավանականության տեսության մասին, կամ էլ աշխարհի չեմպիոնի կոչման համար Ալյոխին-Կապաբլանկա այն պատմական խաղին ներկա կլինեի… բայց, քանի որ այսպես է, թող այսպես էլ լինի, անգամ հետաքրքիր է. դուք այդտեղ բազմաթիվ մարդիկ ունեք, արդեն ինչ-որ անուններ են հայտնի, ինչ-որ մանրամասներ կան, եկեք այս պատմությունը մանրամասն հետազոտենք ու ապացուցենք. ամեն ինչ հենց այսպես կարող էր լինել, հենց այսպիսի մարդիկ են այնտեղ եղել:

- Համաձայն եմ: - Թոմասը հաշտվողական բարձրացրեց ձեռքերը: - Ես հասկանում եմ, առաջ վազելու ու պատմություն գրելու ցանկություն կա, բայց չէ որ դա պետք է լինի հենց պատմություն, մեզ մոտ չպետք է ինչ-որ կասկածանք լինի, դե իսկ հետո` մենք միաժամանակ նաև նոր գիտելիքներ ձեռք կբերենք:

- Իսկ ինձ այս ամենի մեջ ավելի շատ մեկ այլ բան է հետաքրքրում, - ասաց մի աղջիկ, ում անունը Անդրեյին շարունակում էր անհայտ մնալ: - Չէ որ գիտակցված երազատեսությունները ու ելքը մարմնից կամ միմյանց անչափ մոտ են, կամ էլ ընդհանրապես հանդիսանում են միևնույն պրոցեսի փուլեր, ուրեմն եկեք համատեղ աշխատենք: Չէ որ դա սարսափելի հետաքրքիր է…, - նա աչքերով փնտրեց, թե ում կարելի է իր կողմ գրավել, ու հանկարծակի, որպես օբյեկտ, ընտրեց Անդրեյին:

- Օրինակ դու, Անդրե՛յ, միթե չէիր ցանկանա ընդհանրապես երբեք չհիվանդանալ:

Ակնհայտ էր, որ հարցը բացարձակապես հռետորական էր, ու նա անգամ չփորձեց պատասխանել:

- Պայծառ ընկալումներն ու մեր «ոզնիների փորձերը», սրանք երևույթի մի կողմն են, բայց կա նաև մյուս կողմը. սովորական բժշկությունը: Ենթադրենք, թե դու հիմա ընդունակ չես քո մեջ ձևավորել ՊԸ այնպիսի կոնցենտրացի, այնպիսի զորեղ չափաբաժին, որ ընդհանրապես երբեք չհիվանդանաս, ու ի՞նչ  անել, եթե հիվանդությունը հաղթի քո դիմադրողականությանը: Ի՞նչ անել, եթե դա լինի լուրջ հիվանդություն: Իսկ չէ որ ելքերը մարմնից, դրանք ելքեր են նաև մեկ այլ իմաստով, դա բուժվելու ապշեցուցիչ միջոց է: Օրինակ, դու, հավանաբար, գիտես, որ բազմաթիվ ծանր վիճակներում մարդը կորցնում է քունը ու, եթե նրան բուժման ու հիվանդության հետ օրգանիզմի պայքարի պրոցեսի ընթացքում հաջողվում է խորը քնել, ապա դա համարվում է հիանալի նախանշան, հիվանդին աշխատում են ինչքան հնարավոր է շատ քնելու հնարավորություն տալ, ու հաճախակի հիվանդությունը պարզվում է հաղթված, իսկ ինչո՞ւ: Որովհետև խորը քունը, դա մարմնից ելքի թույլ անալոգ է: Խորի քնի ժամանակ միանգամայն փոքր քանակությամբ են գործում այն նույն մեխանիզմները, որոնք այդքան վառ արտահայտվում են ԱՄՓ` արտամարմնական փորձի ժամանակ: Չե՞ս հասկանում:

Անդրեյը, ի նշան բացասական պատասխանի, գլուխը տարուբերեց:

- Արդյո՞ք հիվանդությունը հարձակվում է մահացածների վրա, - հարցրեց աղջիկը:

Անդրեյը զարմացավ ու կրկին գլուխը տարուբերեց:

- Ոչ, հիվանդությունը կառչում է հենց կենդանիներից: Անհասկանալի՞ է: Ախտածին վիրուսները, բակտերիաները հեշտությամբ օգտագործում են մարդուն որպես իրենց կացարան, դրանք կառչում են կենդանի մարդուց, ինչպես մարտահենադաշտից, իսկ եթե նա դադարի՞ կենդանի լինել:

- Դե, այդ ժամանակ նրա բուժման հարցը անտեղի կլինի, - ծիծաղեց Անդրեյը:

- Իսկ ահա և ո՛չ: Քեզ հայտնի՞ է շրջափակման մեթոդը: Մեթոդը շատ հին է ու վաղուց հայտնի: Օրինակ, նովոկայինի ներարկման միջոցով կատարվում է ջղահանգույցի շրջափակում, որը պատասխանատու է մարմնի այն մասի համար, որը բորբոքվել է: Ինչքան մոտ է վարակված տեղամասին կատարվում շրջափակումը, այնքան ավելի լավ: Եվ ի՞նչ ես կարծում: Ինչպիսի՞ն կլինի արդյունքը:

Անդրեյը կրկին ի պատասխան միայն թափ տվեց ուսերը:

- Բժշկության մեջ ես զրո եմ…

- Բորբոքումը կկրճատվի: Բորբոքումը, դա մասամբ, եթե ոչ ամբողջությամբ, հենց նյարդային համակարգի ռեակցիան է ի պատասխան վիրուսի ընդարձակման, ու եթե այդ համակարգը կոնկրետ տեղամասում անջատել, ապա կսկսվի առողջացում: Իհարկե, չի կարելի երկարաժամկետ շրջափակում կատարել, հակառակ դեպքում հյուսվածքները իսկապես կսկսեն մահանալ, բայց հաճախակի «նյարդերի քնի» անգամ երկու ժամը բավարար է, որպեսզի պրոցեսը ուղղվի դեպի առողջացում: Այսպես` կարելի է անգամ ծանր թոքերի բորբոքումը բուժել, ու միանգամայն հաջողությամբ, բայց ահա թե ինչումն է բանը: Շրջափակումը, դա ջղահանգույցների զուտ քիմիական արգելափակում է, այն, համապատասխանաբար, օժտված է մի շարք բարդություններով, կողմնակի երևույթներով ու սահմանափակումներով, ինչպես ըստ տևողության, այնպես էլ ըստ ընդունման տեղամասի: Իսկ ահա ԱՄՓ դեպքում իրադրությունը բոլորովին այլ է: Առաջին հերթին անջատվում է ամբողջ մարմինը, այլ ոչ ինչ-որ կոնկրետ տեղամաս: Դու ամբողջությամբ զրկվում ես մարմինդ կառավարելու հնարավորությունից, չես կարողանում անգամ մեկ մատդ շարժել, չես կարողանում թարթել: Այն հարցը, թե ինչ  է տեղի ունենում ԱՄՓ ժամանակ, ինձ համար հիմա երկրորդական է... դե Մա՛յա, մի կրակիր ինձ վրա աչքերով:) այո, ես հասկանում եմ նաև պատմության մեջ սուզվելու ամբողջ անհավանական կարևորությունը, ու ես իրականում միանգամայն ապշեցի, երբ Հանսը բացահայտեց նոր քաղաքակրթություն, կենդանի արարածների հսկայական քաղաքակրթություն, բայց հենց հիմա ինձ համար առավել հետաքրքիր է, առավել կարևոր է մեկ այլ բան. հենց այն, որ չափից շատ բազմացած ու ախտածին դարձած վիրուսներն ու բակտերիաները մարդու այդ վիճակը ընկալում են որպես մահ, հասկանո՞ւմ ես: Նրանք չեն կարող հասկանալ` մարդը մահացել է, թե ԱՄՓ մեջ է: Ու նրանք հեշտությամբ հեռանում են այդ օրգանիզմից, դադարեցնում են իրենց ակտիվությունը, նրանց մնացորդները մահանում են, ու մարդու իմունային համակարգը ԱՄՓ ավարտից հետո հեշտությամբ լուծում է խնդիրը ու այն հսկողության տակ վերցնում:

- Քաղցկեղի դեմքում այս տարբերակը, հավանաբար, չի անցնի, - նշեց Մայան, - չէ որ օրգանիզմը քաղցկեղի բջիջներին չի ընդունում որպես օտար, ու դիմադրողականությունը դրանց  դեմ չի պայքարում, իսկ տելոմերազի գործունեության հաշվին քաղցկեղի բջիջներն անմահ են…

- Պետք է հետազոտել, - աղջկա աչքերը կրակով լցվեցին: - Պետք է հետազոտել, հիմա դժվար է ինչ-որ բան ասել: Մենք, անպայման, հետազոտություններ կանցկացնենք նաև քաղցկեղով հիվանդների հետ, իսկ տելոմերազով Ջերրին արդեն զբաղվում է, իսկ դա նշանակում է, որ մենք վաղ թե ուշ ինչ-որ բան կհորինենք…

- Ջերրին իսկապես զբաղվում է տելոմերազով, բայց մյուս կողմից, - մանրամասնեց Թոմասը, - ոզնիների տելոմերազի ակտիվությունը բարձր է, ու բացառված չէ, որ նրանց մարմինների որոշակի բջիջներ, նվազագույնը, դառնան անմահ, ինչպես հենց քաղցկեղի բջիջները:

- Այսինքն` դրանք երբեք չե՞՞ն մահանա: Ի՞նչ է «տելոմերազը», - չդիմացավ Անդրեյը:

- Դրանք անմահ են այլ իմաստով, - պարզաբանեց Թոմասը: - Բջիջների բաժանման ժամանակ քրոմոսոմների վերջույթները, որոնք կոչվում են «տելոմերներ», աստիճանաբար մաշվում են, կրճատվում են, իսկ «տելոմերազա» անունով ֆերմենտը կարող է դրանք վերականգնել, ու հենց արդյունք էլ համարվում է ծերացման փաստացի դադարումը, երբ նոր բջիջներն առանց ինչ-որ թերության ուղղակի փոխարինում են հներին: Սա ծավալուն հարց է, հիմա ես չեմ կարողանա բացատրել:

- Վերցրու «XXV դարի բջջաբանությունը», - հուշեց Մայան: - Սկսիր դրանից, իսկ այնտեղ էլ կտեսնես` հետաքրքիր է, թե ոչ:

Անդրեյը գլխով արեց:

- … բայց ես ցանկանում եմ ասել, - շարունակեց աղջիկը, - չէ որ սա նշանակում է բուժում իր ձևի մեջ վիրտուալ մահվան միջոցով: Անհրաժեշտ է հետազոտել, չնայած…, - նա ձեռքերը բաժանեց իրարից, - իրականում այստեղ կա հակասություն: Եթե խոսքը վերաբերվում է սովորական մարդուն, ապա ԱՄՓ փորձը նրա համար անհասանելի է բացասական էմոցիաների, մարմնի ընդհանուր զզվելի լինելու, մարզվածության բացակայության պատճառով, իսկ եթե խոսքը մերոնքականներից մեկի մասին է, ապա նրանք ընդհանրապես չեն էլ հիվանդանում… այնպես որ, դեռևս չգիտեմ, թե ինչը ինչոց է:)

- Որպեսզի հետազոտել ԱՄՓ բուժիչ ազդեցությունը մարմնի վրա, բնավ պարտադիր չէ հիվանդանալ ինչ-որ հիվանդությամբ, - նկատեց Մայան: - Բավական է միայն հանել ինչ-որ բիոքիմիական պարամետրերի շարքեր, կարծես թե քեզ անհրաժեշտ է գնալ «Բլուր», այնտեղ կան անթիվ մասնագետներ, դուք հեշտությամբ ընդհանուր լեզու կգտնեք:

- Այո, հասկանում եմ, - համաձայնեց աղջիկը: - Ես, ընդհանրապես ասած, հենց այնտեղ էլ գնում եմ:)

- Ջերրին էլ հենց նրան խորհուրդ է տվել փորձնական նպատակով օգտագործել բջիջներում տելոմերազային վիճակի ու ֆունկցիաների վերլուծությունը, - պարզաբանեց Թոմասը: - «Բլուրի» վրա այս ոլորտում շատ աշխատանքներ են տարվում, նա հայացք գցեց աղջկա վրա, - քեզ այնտեղ դուր կգա:

- Իսկ ինձ, - մեջ ընկավ Անդրեյը, - այնտեղ դուր կգա՞: :)

- Կտեսնենք, - կարճ դադարից հետո ասաց Թոմասը:

Նրա ձայնի կոպտությունից Անդրեյը հետևություն արեց, որ այդ բառերը միակ մխիթարական բանն են, ինչը Թոմասը այդ պահին կարող էր ասել նրան, իսկ Իոլկայի դեմքի արտահայտությունից նա հասկացավ, որ դա այնքան էլ քիչ բան չէ:

 

<< back

forward >>